Irene do Céu Vieira Lisboa, nada en Arranhó, Arruda dos Vinhos (distrito de Lisboa, Portugal), o 25 de decembro de 1892 e finada en Santa Isabel, Lisboa, o 25 de novembro de 1958, foi unha escritora, mestra e pedagoga portuguesa. Hai unha biblioteca que leva o seu nome na Arruda dos Vinhos.

Traxectoria

Naceu en Casal da Murzinheira, na parroquia de Arranhó, no concello de Arruda dos Viños, o 25 de decembro de 1892. A propiedade pertencía á súa madriña, Guilhermina da Conceição Chaves. Era filla dunha relación casual entre Luís Emílio Vieira Lisboa e unha criada, Maria Joaquina, que desapareceu despois tras unirse a un traballador na Quinta de Monfalim (tamén propiedade da madriña de Irene). Así, Irene foi bautizada en 1898 en Lisboa como filla de pais descoñecidos, para poder asistir a un internado na cidade. Asistiu a internados ata que o seu pai se uniu, en 1905, a Maria da Saudade Ascensão Cavalheiro, que se converteu na madrasta de Irene e a sacou do internado ao que asistía, obrigándoa a quedar na Quinta de Monfalim, suxeita á maldade e envexa da súa madrasta. En 1907, xunto coa súa madriña, foi vivir a Lisboa, onde comezou os seus estudos na Escola María Pia, onde coñeceu a Ilda Moreira, a súa gran amiga, ilustradora e editora dos seus textos. Porén, a casa onde vivía foi completamente saqueada pola súa madrasta, que secuestrou á madriña de Irene. Deu clases na Escola Normal Primaria de Lisboa entre 1910 e 1914, onde creou e dirixiu o xornal estudantil Educação Feminina, publicado por primeira vez en 1913 e rapidamente clausurado polo Consello Escolar debido ás críticas á escola. Ao rematar os seus estudos, Irene Lisboa traballou na escola Beato e, máis tarde, na escola Tapada da Ajuda. Entre 1929 e 1934 foi bolseira do Instituto Nacional de Educación e continuou os seus estudos en Xenebra, e máis tarde en Bruxelas e París. En Portugal especializouse en Ciencias da Educación. Isto permitiulle escribir varias obras sobre temas pedagóxicos. Durante a súa estadía en Xenebra, grazas a unha bolsa do Instituto de Cultura Superior, tivo a oportunidade de coñecer a Jean Piaget e Édouard Claparède, cos que estudou no Instituto Jean-Jacques Rousseau.

Comezou a súa vida profesional como mestra de preescolar. En 1932 recibiu o posto de Inspectora de Orientación para a educación primaria e preescolar. Como sinala Rogério Fernandes «o programa deste departamento, deseñado por Irene Lisboa, reestruturou completamente as funcións dun organismo estatal que antes se dedicara exclusivamente ao control ideolóxico, administrativo e disciplinario do profesorado». Por iso, Irene Lisboa foi destituída do seu cargo, primeiro para funcións burocráticas (foi nomeada para o Consello Nacional de Educación ) e despois, en 1940, optou pola xubilación, tras rexeitar un posto docente en Braga. De feito, foi unha forma de exilio para unha pedagoga que resultaba incómoda polas súas ideas innovadoras, que aplicaban o aprendido no estranxeiro.

Irene Lisboa dedicouse por completo á produción literaria e ás publicacións pedagóxicas despois de xubilarse aos 48 anos. Non obstante, non tivo liberdade para expresar os seus pensamentos. «Quedáballe a prensa, o libro, a conferencia. Unha gran parte das súas intervencións ten precisamente estes soportes, pero non se debe esquecer que o control da censura exercido pola ditadura salazarista sobre a expresión pública do pensamento certamente non lle permitía transmitir as súas opinións con total claridade».

Isto levouna a adoptar pseudónimos para escribir as súas opinións, sobre todo João Falco, Manuel Soares e Maria Moira.

Faleceu na súa casa, na rúa de S. Bernardo, n.º 102, 4.º andar, parroquia de Santa Isabel, en Lisboa, o 25 de novembro de 1958, un mes antes de cumprir os 66 anos, vítima dun carcinoma de colon transverso. Os restos da escritora foron trasladados do cemiterio da Ajuda, en Lisboa, ao cemiterio da Arruda dos Viños o 13 de xaneiro de 2013.

Recoñecemento A súa obra literaria foi eloxiada por algúns dos seus compañeiros como José Rodrigues Miguéis, José Gomes Ferreira, João Gaspar Simões, Vitorino Nemésio ou José Régio, aínda que nunca tivo gran aceptación do público. Na súa honra, a Federación Nacional de Profesores fundou o Instituto Irene Lisboa o 12 de xaneiro de 1988. 19 de maio de 1989, foille outorgada a título póstumo o rango de Comandante da Orde da Liberdade.

O seu nome fai parte da toponimia de Arruda dos Vinhos, cuxa biblioteca municipal ten o seu nome. No mesmo concelho, foi criado en 1999, na freguesía de Arranhó, o Museu Irene Lisboa.

A cineasta Marta Pessoa utilizou o seu propio traballo e o de Maria Judite de Carvalho para crear o personaxe principal da súa película Donzela Guerreira.

Varios autores escribiron sobre Irene Lisboa e a súa obra, entre eles: José Gomes-Ferreira, José Cardoso Pires, Mário Dionísio, Agustina Bessa Luís, Óscar Lopes, Massaund Moisés, Vergilio Ferreira, Jorge de Sena, Ramos de Almeida, José Régio, Monteão Gaspar Simõesiro, entre outros.

Caracterización da obra A produción literaria de Irene do Céu Vieira Lisboa divídese entre poesía, relatos, crónicas e novelas curtas . Malia a variedade de formas, toda a súa obra se caracteriza por un núcleo íntimo e autobiográfico que a unifica.

Irene Lisboa debutou na escena literaria portuguesa en 1926 con Treze Contarelos Que Irene Escreveu e Ilda Ilustrou, un libro de relatos para nenos. Como afirma Violante Magalhães no artigo "Irene Lisboa e a literatura infantil", a obra, como outros escritos da autora para lectores novos, caracterízase por un estilo oral e un discurso directo . Ao longo do libro, Irene Lisboa emprega frases curtas pero ben estruturadas. Todo isto co propósito de cumprir as ideas pedagóxicas desenvolvidas nas súas obras teóricas, que publicou baixo o nome de Manuel Soares.

Non obstante, a colaboración con xornais e revistas da época continuou, sendo especialmente notables Seara Nova, Presença e O Diabo.

En 1936, co pseudónimo João Falco, publicou o seu segundo libro, esta vez de poesía, titulado Um dia e outro dia… – Diário de uma muller . Ao ano seguinte, co mesmo pseudónimo, publicouse Outono havias de vir, outra obra de poesía.

Como sinala Paula Morão, os poemas de Irene Lisboa, desprovistos de rima e ritmo regular, adoitan intercalarse con frases máis longas nas que non se mantén a aparencia gráfica dos versos. Como di a propia Irene Lisboa: «O que che parece verso, chámao verso, e o resto chámao prosa ». Esta ruptura cos canons da poesía lírica tradicional forma parte do debate sobre a afirmación do verso libre en Portugal . José Correia do Souto escribe que a poesía de Irene Lisboa toca temas concretos e cotiáns, pero sempre cunha mirada «de alguén que ve nacer o Mundo en cada humilde manifestación da vida». É unha escritura confesional que valora as pequenas cousas da xente común e critica implicitamente os valores burgueses.

Aínda co nome de João Falco, apareceu en 1939 o libro titulado Solidão – Notas do punho de uma mulher, que, a través da inclusión de datas xenéricas e o seu carácter introspectivo, achégase ao xénero do diario. Os mesmos temas íntimos, estilo e fragmentación característica de Solidão – Notas do punho de uma mulher continúan en Apontamentos Solidão – II. Publicados respectivamente en 1943 e 1966, trátase de libros autobiográficos nos que unha voz feminina fala de si mesma e do seu eu interior. Predomina o tema da soidade e a queixa pola ausencia de amor, o que non impide que o autor teña unha visión ampla do mundo.

As novelas Começa uma vida (1940) e Voltar atrás para que? (1956) tamén se enmarcan na vea autobiográfica da escritora. Ambas relatan a vida dunha nena dende a infancia ata os dezaoito anos. Narran os acontecementos que a fixeron solitaria, agresiva e moi atenta ao mundo que a rodeaba. Como di Paula Morão:

Outra faceta da prosa de ficción de Irene Lisboa céntrase en formas narrativas breves, que a propia escritora denomina "crónicas" ou "reportaxes ". Esta Cidade!, O pouco e o muito – Crónica urbana, Título qualquer serve para novelas e noveletas, Crónicas da Serra son algunhas destas obras curtas que retratan tanto o mundo urbano de Lisboa como os mundos rural e montañoso. Nelas, Irene Lisboa toma como tema central os pequenos dramas cotiáns da xente, especialmente das mulleres, que aparecen con frecuencia como personaxes pasivas e sufrintes. As historias están cheas da melancolía e a emoción da autora. Massaud Moisés escribe sobre estas obras de Irene Lisboa do seguinte xeito:

En consecuencia, Irene Lisboa revélase como unha escritora moi humana, sensible á difícil situación dos demais.

Podemos resumir a obra de Irene Lisboa coas palabras de Jacinto do Prado Coelho, quen afirma que:

Concluímos que grazas a esta interacción aberta coa xente común da rúa, coa que se integra na súa escritura, redescubrindo o amor polas cousas sinxelas e revalorizando os pequenos e modestos feitos da vida cotiá, Irene Lisboa consegue superar a soidade.

Irene Lisboa, ademais dunha vasta obra literaria, deixou tras de si numerosas obras científicas no campo da pedagoxía.

Obras

Poesia – I, colecção Obras de Irene Lisboa (1991). Editorial Presença

Novela curta

Começa uma Vida (co pseudónimo de João Falco) (1940). Lisboa: Seara Nova. Voltar atrás para quê? (1956). Lisboa: Livraria Bertrand, Lisboa. Título qualquer serve para novelas e noveletas (1958). Lisboa: Portugália Editora.

Literatura infantil

Treze Contarelos Que Irene Escreveu e Ilda Ilustrou (1926). Ilda Moreira. Uma mão cheia de nada, outra de coisa nenhuma (1955). Lisboa: Portugália Editora, ilustracións de Pitum Keil do Amaral. Queres ouvir? Eu conto histórias para maiores e mais pequenos se entreterem (1958). Lisboa: Portugália Editora.

Diarios

Solidão, notas do punho de uma mulher (co pseudónimo de João Falco) (1939). Lisboa: Seara Nova. Apontamentos (1943). Editado por ela. Solidão II (1966). Lisboa: Portugália Editora.

Crónicas

O pouco e o Muito - Crónica Urbana (1956). Editado por ela, reeditado en 1997 pola Editorial Presença. Crónicas da Serra (1958). Lisboa: Livraria Bertrand. Reeditado en 1997 pola Editorial Presença.

Co pseudónimo João Falco

Idem (1940). Editado por ela. Lisboa Lisboa e quem cá Vive (1940). Colecção à Pena, Seara Nova Esta Cidade! (1942). Editado por ela, reeditado en 1995 pola Editorial Presença.

Obra pedagóxica

"Critica à actividade da «Maison dês Petits» anexa ao Instituto Jean-Jacques Rosseau", "Relatório sobre as escolas maternais de Paris", "Os Jardins d’Enfants de Bruxelas", "Bases para um programa de escola infantil", "O método Decroly ou dos centros de interesse", en Relatórios das viagens de estudo dos bolseiros (1933). Lisboa: Junta de Educação Nacional. A contribuição do desenho para o ensino elementar sobre o Império colonial Português, en A formação do espírito colonial na escola primária portuguesa (1934). Lisboa: Serviços de Orientação Pedagógica da Direcção Geral do Ensino Primário, Imprensa Nacional. Prelecção realizada aos professores do distrito escolar de Coimbra, em 25 de Janeiro de 1934, e repetida aos de Beja, em 1 de Fevereiro", em Prelectores inaugurais (1935). Lisboa: Direcção Geral do Ensino Primário, Serviços de Orientação Pedagógica, Imprensa Nacional. Froebel e Montessori/ O trabalho manual na escola (1937). Lisboa: Cadernos da Seara Nova. (utilizou o pseudónimo Manuel Soares)... O primeiro ensino, volume I e II (1938). Lisboa: Cadernos da Seara Nova – Estudos Pedagógicos (utilizou o pseudónimo Manuel Soares) A iniciação do cálculo (1940). Lisboa: Cadernos da Seara Nova – Estudos Pedagógicos, (utilizou o pseudónimo Manuel Soares) A psicologia do desenho infantil (1942). Lisboa: Seara Nova. Modernas tendências da educação (1942). ilustracións da Ilda Moreira. Lisboa: Edições Cosmos. Educação (Palestra) (1944). Lisboa: Seara Nova. Inquérito ao livro em Portugal – I (1944). Editores e livreiros, Lisboa: Seara Nova.