Konrad Hermann Josef Adenauer (wym. ; ur. 5 stycznia 1876 w Kolonii, zm. 19 kwietnia 1967 w Bad Honnef) – niemiecki polityk, mąż stanu, działacz i długoletni przywódca Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU), kanclerz RFN w latach 1949–1963. Z zawodu prawnik.
W latach 1917–1933 sprawował urząd nadburmistrza Kolonii. W okresie rządów nazistowskich nie brał udziału w życiu politycznym i jako przeciwnik nazizmu był dwukrotnie aresztowany. W 1945 ponownie został nadburmistrzem Kolonii. Był współzałożycielem partii chrześcijańsko-demokratycznej CDU, od 1950 do 1966 był jej przewodniczącym. W latach 1949–1963 sprawował urząd kanclerza RFN. Doprowadził m.in. do nawiązania stosunków dyplomatycznych z ZSRR i do uwolnienia przez ZSRR ostatnich 10 000 jeńców wojennych w 1955 r., co społeczeństwo uznało za największy jego sukcesAdenauer – architekt Republiki.. Doprowadził również do odbudowy gospodarczej Niemiec oraz ich integracji z Europą Zachodnią, od przyjęcia planu Marshalla, poprzez członkostwo w EWG i NATO.
Życiorys Młodość thumb|upright|Konrad Adenauer w 1896 r.
Konrad Adenauer był trzecim z pięciorga dzieci sekretarza Sądu Apelacyjnego w Kolonii (obecnie ) i późniejszego radcy kanclerskiego Johanna Konrada Adenauera i jego małżonki Heleny z d. Scharfenberg. 5 marca 1894 Adenauer zdał maturę w Apostelgymnasium w Kolonii, potem studiował nauki prawnicze i wiedzę o państwie na uniwersytetach we Fryburgu Bryzgowijskim, Bonn i Monachium, był członkiem katolickich organizacji studenckich, z którymi utrzymywał związki w ciągu całego swojego życia.
W latach 1897 i 1901 zdał egzaminy państwowe kwalifikujące do wykonywania zawodu prawnika. Ze względów zdrowotnych nie musiał odbywać służby wojskowej. W latach 1901–1906 był asesorem sądowym przy prokuraturze w Kolonii, przedstawicielem kancelarii adwokackiej radcy prawnego Hermanna Kausena przy Krajowym Sądzie Najwyższym w Kolonii, sędzią pomocniczym Sądu Krajowego w Kolonii. W 1901 przystąpił do Partii Centrum. W 1906 roku został wybrany na radnego miasta Kolonii. W 1909 r. został wybrany na stanowisko pierwszego radnego i tym samym zastępcę nadburmistrza Kolonii.
W 1905 r. ożenił się z Emmą Weyer, wchodząc w ten sposób do wyższych sfer Kolonii. Jego pierwsza żona zmarła przedwcześnie w 1916 r. w wieku 36 lat. W 1919 r. ożenił się ponownie. Jego drugą żoną była Augusta Zinser. Z obu małżeństw miał ośmioro dzieci. Swoją drugą żonę przeżył o wiele lat – zmarła w 1948 r. w Rhöndorf wskutek choroby po pobycie w więzieniach Gestapo.
Burmistrz Kolonii thumb|Podpis Adenauera na banknocie emitowanym w 1920 w Kolonii
Nie walczył w pierwszej wojnie światowej, ponieważ był w złym stanie zdrowia, i został ciężko ranny w wypadku samochodowym latem 1917 roku.
W październiku 1917 r. został wybrany na burmistrza Kolonii, cesarz Wilhelm II nadał mu tytuł nadburmistrza, sprawował ten urząd do 1933 r. Pod koniec I wojny światowej w Kolonii nastąpiły problemy z zaopatrzeniem w żywność, co wymagało zdecydowanych działań ze strony władz miasta. Podczas wojny ściśle współpracował z armią w celu zmaksymalizowania roli miasta jako tylnej bazy zaopatrzenia i transportu dla Frontu Zachodniego. Zwrócił szczególną uwagę na zaopatrzenie cywilne w żywność.
W okresie powojennym jako burmistrz podjął się modernizacji Kolonii. Na mocy traktatu wersalskiego fortyfikacje dookoła miasta miały być zburzone. Zburzenie fortyfikacji umożliwiło rozbudowę i modernizację miasta. Doprowadził do reaktywacji i rozbudowy Targów Kolońskich i Uniwersytetu Kolońskiego. Podczas jego kadencji odbudowano Uniwersytet w Kolonii. Znaczący był jego udział w utworzeniu zakładów Forda i w budowie obiektów transportowych, jak np. mostu w Mühlheim i autostrady Kolonia – Bonn w 1932 r., pierwszej autostrady niemieckiej (obecnie A555). W razie konieczności negocjował także ze skrajnymi politycznymi przeciwnikami (np. z KPD), aby przeforsować swoje projekty w radzie miejskiej. W 1928 r. otworzył pierwszą światową wystawę prasową „Pressa” w Kolonii.
W przemówieniu z 1 lutego 1919 roku Adenauer wezwał do rozpadu Prus oraz utworzenia Nadrenii jako autonomicznego regionu w Rzeszy. Był przekonany, że jest to jedyny sposób uniemożliwiający Francji aneksję Nadrenii. Rządy Rzeszy i Prus były całkowicie przeciwne planom Adenauera. W czerwcu 1919 roku ponownie zasugerował Berlinowi swój plan na rzecz autonomicznego państwa Nadrenia i ponownie jego plany zostały odrzucone przez rząd Rzeszy.
Nawiązał dobre stosunki z powojennymi brytyjskimi władzami wojskowymi. Wykorzystywał je do zneutralizowania rady robotniczej i żołnierskiej, która stała się alternatywnym ośrodkiem władzy dla lewej strony.
W połowie października 1923 roku kanclerz Gustav Stresemann ogłosił, że nowa waluta nie będzie wprowadzana do obiegu w Nadrenii. Pod koniec października 1923 roku Adenauer podjął rozmowy z francuskim wysokim komisarzem na temat utworzenia Republiki Nadreńskiej. Nowe państwo miało być powiązane z Francją unią gospodarczą. Jednak kanclerz zdołał samodzielnie doprowadzić do zakończenia kryzysu.
Kolonia, tak jak inne miasta i gminy Nadrenii, należała wtedy do kraju związkowego Prusy, tzw. Prowincji Nadreńskiej Prusy. W latach 1921–1933 Adenauer był prezydentem Pruskiej Rady Stanu. Stanowisko wymagało od niego częstych kontaktów z władzami centralnymi Republiki Weimarskiej.
W 1921 roku został zasugerowany jako potencjalny kandydat na kanclerza. Jednak jego naleganie na rząd większościowy uniemożliwiło to. W 1926 roku partia Centrum zaproponowała Adenauerowi objęcie urzędu kanclerza. Poczatkowo był on zainteresowany tą propozycją. Jednak Niemiecka Partia Ludowa postawiła warunek, by Gustav Stresemann pozostał na stanowisku ministra spraw zagranicznych. Adenauer odrzucił ten warunek.
Okres III Rzeszy Adenauer uważał, że na podstawie wyników wyborów naziści powinni wejść w skład rządów Prus i Rzeszy.
Negatywnie oceniał nazizm. W 1932 roku jako prezydent Pruskiej Rady Stanu przeciwstawił się rozwiązaniu parlamentu krajowego Prus. W lutym 1933 odmówił powitania na lotnisku przybywającego do Kolonii Adolfa Hitlera. Zakazał wieszania swastyk na budynkach należących do administracji miasta, nakazał również zdjąć z mostu wywieszone tam sztandary nazistowskie. Wywołało to wściekłość nazistów. W dniu 4 kwietnia 1933 roku został oficjalnie odwołany z funkcji burmistrza. Natomiast jego konta bankowe zostały zamrożone. Wytoczono mu proces o korupcję, nie znaleziono jednak żadnych dowodów, sprawa została umorzona w 1934 roku.
Na krótki czas schronił się w opactwie Maria Laach w górach Eifel, gdzie był gościem kolegi szkolnego, opata Herwegena. W 1934 r. wprowadził się z rodziną do domu w Neubabelsbergu, na przedmieściach Poczdamu. 30 czerwca 1934 został aresztowany, w związku z puczem Röhma, jednak zwolniono go po 2 dniach. W następnych latach często zmieniał miejsce pobytu i ukrywał się okazjonalnie u przyjaciół. W 1937 r. uzyskał, po upartej walce, emeryturę i odszkodowanie za swój zarekwirowany przez nazistów dom w Kolonii, dzięki temu zbudował dom w Rhöndorfie.
Utrzymywał kontakt z działaczami różnych grup ruchu oporu wobec nazizmu, głównie katolickich, nie brał jednak udziału w działaniach opozycji antyhitlerowskiej.
W sierpniu 1944 został aresztowany wspólnie z żoną. Spędził w areszcie w Kolonii 3 miesiące. Z końcem września udało mu się zbiec, ale wkrótce potem został ponownie ujęty i jako pojedynczy więzień został zamknięty w więzieniu Gestapo w koło Kolonii, ale traktowano go tam stosunkowo łagodnie. Jego syn Max uzyskał umorzenie aresztu ojca, ponieważ w Berlinie nie było żadnych dowodów przeciwko niemu. O jego dossier po prostu zapomniano, o jego uwolnieniu też. 26 listopada 1944 opuścił więzienie Gestapo, nie wolno mu jednak było przebywać w Kolonii. Koniec wojny zastał go wraz z, już wcześniej zwolnioną i ciężko chorą, żoną w domu w Rhöndorfie, który to dom znalazł się pod ostrzałem artyleryjskim i został poważnie uszkodzony.
Po II wojnie światowej (1945-1949) thumb|upright|Konrad Adenauer na plakacie z 1949
W maju 1945 69-letni Adenauer został wyznaczony przez amerykański rząd wojskowy na stanowisko burmistrza Kolonii. Znajdował się na amerykańskiej, tzw. Białej Liście (dla całych Niemiec) na pierwszym miejscu. Po przejęciu Kolonii przez brytyjskie władze okupacyjne został jednak zwolniony 6 października 1945 z urzędu burmistrza. 2 września został założycielem i członkiem zarządu Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDP) w Nadrenii. Partia została założona przez byłych działaczy Partii Centrum.
Po odsunięciu od władzy Adenauer poświęcił się tworzeniu nowej partii politycznej – Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej – która w jego zamierzeniu miała skupiać protestantów i katolików. Zdaniem Adenauera partia zrzeszająca wyłącznie katolików doprowadziłaby do sytuacji, w której na niemieckiej scenie politycznej ponownie dominowałyby ugrupowania antydemokratyczne/ W styczniu 1946 roku Adenauer zainicjował polityczne spotkanie przyszłej partii w strefie brytyjskiej w roli doyena i został nieformalnie naznaczony jako jej przywódca.
Adenauer uważał, że Prusy są podstawową przyczyną nacjonalizmu i tylko poprzez wypędzenie pruskiego socjalizmu Niemcy mogą stać się demokracją. Niechęć Adenauera do Prus doprowadziły go nawet do przeciwstawienia się Berlinowi jako przyszłej stolicy.
Adenauer postrzegał najważniejszą bitwę powojennego świata jako starcie między siłami chrześcijaństwa i marksizmu – zwłaszcza komunizmu. Te same antymarksistowskie punkty widzenia doprowadziły Adenauera do potępienia socjaldemokratów jako spadkobierców pruskiego i narodowego socjalizmu. Ideologia Adenauera była sprzeczna z frakcjami partii chcącymi zjednoczyć socjalizm i chrześcijaństwo.
W okresie powojennym Adenauer uważał, że największym zagrożeniem dla Niemiec jest ZSRR i komunizm. Uznawał zacieśnienie współpracy z państwami Europy zachodniej i sojusz z USA za skuteczną formę obrony przed wpływami ZSRR. Za największego sojusznika Niemiec uważał Francję. W odróżnieniu od ówczesnych polityków SPD sądził, że zjednoczenie Niemiec nie jest możliwe dopóki ZSRR pozostaje supermocarstwem. Sprawę rewizji granic Niemiec z Polską uważał za drugorzędną, nie poświęcał jej uwagi.
W 1948 roku powstała Rada Parlamentarna, której celem było stworzenie nowej konstytucji Niemiec. Dzięki kompromisowi z SPD Adenauer został jej przewodniczącym i odgrywał decydującą rolę w pracach nad konstytucją. Dzięki temu stanowisku udało mu się zyskać dużą popularność w niemieckim społeczeństwie. Konstytucja została uchwalona 8 maja 1949 roku.
Kanclerz Niemiec (1949-1963) thumb|upright|Konrad Adenauer, 1956
14 sierpnia 1949 miały miejsce wybory do Bundestagu. Koalicja CDU/CSU zdobyła 31% głosów i okazała się najsilniejszym ugrupowaniem w parlamencie, nie miała jednak samodzielnej większości. Większość posłów CDU i CSU chciała wielkiej koalicji z SPD. Adenauer utworzył jednak koalicję z FDP i DP. 15 września 1949 roku został wybrany kanclerzem Niemiec, w głosowaniu miał przewagę tylko jednego głosu. W 1953 roku CDU/CSU ponownie wygrała wybory. Adenauer utworzył koalicję z partią zrzeszającą niemieckich uchodźców ze wschodu i DP, co dało mu większość 2/3, umożliwiającą zmianę konstytucji. Pragnął zmienić konstytucję, by umożliwić budowę armii. W 1957 r. CDU/CSU wygrała wybory po raz kolejny, zdobywając 50,2% głosów, co dawało bardzo mocną większość bezwzględną. W 1961 roku ponownie stanął na czele rządu po wygranych wyborach. W październiku 1963 roku podał się do dymisji z urzędu kanclerza, aż do 1966 roku pozostał jednak szefem CDU i deputowanym do Bundestagu.
Poglądy gospodarcze