thumb|Makieta KL Bergen-Belsen Konzentrationslager Bergen-Belsen – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny istniejący w latach 1940–1945 w III Rzeszy w pobliżu miasta Bergen.
Obiekt ten, założony początkowo jako obóz jeniecki, w 1943 roku częściowo przekształcono w obóz koncentracyjny. Początkowo funkcjonował jako „obóz wymiany”, w którym przetrzymywano żydowskich zakładników z zamiarem wymiany ich na niemieckich jeńców wojennych przebywających w niewoli poza granicami Niemiec. Później obóz rozbudowano, aby móc osadzać w nim Żydów przenoszonych z innych obozów koncentracyjnych.
W latach 1941–1945 w Bergen-Belsen zginęło blisko 20 000 radzieckich jeńców wojennych oraz 50 000 innych więźniów. Przepełnienie, brak żywności i złe warunki sanitarne doprowadziły do wybuchu epidemii tyfusu plamistego, gruźlicy, duru brzusznego i czerwonki, co skutkowało śmiercią ponad 35 000 osób w pierwszej połowie 1945 roku – krótko przed wyzwoleniem i tuż po nim.
Obóz został wyzwolony 15 kwietnia 1945 roku przez brytyjską 11 Dywizję Pancerną. Żołnierze zastali na miejscu około 60 000 więźniów – w większości skrajnie wycieńczonych głodem i chorobami – oraz 13 000 niepogrzebanych zwłok leżących na terenie obozu. Zabudowania obozu zostały spalone decyzją dowództwa armii brytyjskiej, aby zlikwidować potencjalne ognisko kolejnych epidemii. Obecnie w tym miejscu znajduje się pomnik oraz muzeum.
Funkcjonowanie Obóz jeniecki W 1935 roku Wehrmacht rozpoczął budowę rozległego kompleksu wojskowego w pobliżu wsi Belsen (będącej częścią miasta Bergen), na terenie ówczesnej prowincji Hanower. Obiekt ten stał się wówczas największym poligonem wojskowym w Niemczech i służył do szkolenia załóg pojazdów pancernych. Budowę koszar ukończono w 1937 roku. Obóz wojskowy w tym miejscu funkcjonuje nieprzerwanie od tamtego czasu i jest dziś znany jako poligon Bergen-Hohne; korzystają z niego siły NATO.
Robotnicy wznoszący pierwotne zabudowania byli zakwaterowani w obozach w pobliżu Fallingbostel i Bergen; ten drugi funkcjonował pod nazwą obozu budowlanego armii w Bergen-Belsen (). Po ukończeniu budowy kompleksu wojskowego w latach 1938–1939 obóz dla robotników przestał być wykorzystywany zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem. Jednak po napaści Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku Wehrmacht zaczął wykorzystywać baraki jako obóz jeniecki.
Obóz w pobliżu Fallingbostel otrzymał oznaczenie Stalag XI-B i stał się jednym z największych obozów jenieckich Wehrmachtu, w którym przetrzymywano nawet 95 000 jeńców z różnych krajów. W czerwcu 1940 roku w dawnym obozie dla robotników budowlanych w Bergen-Belsen umieszczono jeńców belgijskich i francuskich. Obiekt ten został znacznie rozbudowany od czerwca 1941 roku – w ramach przygotowań do inwazji Niemiec na Związek Radziecki – i przekształcony w samodzielny obóz o nazwie Stalag XI-C (311). Przeznaczono go dla 20 000 radzieckich jeńców wojennych; był to jeden z trzech tego typu obozów w regionie. Pozostałe znajdowały się w Oerbke (Stalag XI-D (321)) oraz Wietzendorfie (Stalag X-D (310)). Do końca marca 1942 roku w tych trzech obozach zmarło ok. 41 000 radzieckich jeńców w wyniku głodu, wycieńczenia i chorób. Do końca wojny łączna liczba ofiar wzrosła do 50 000.
Latem 1943 roku Stalag XI-C (311) został zlikwidowany, a Bergen-Belsen stało się podobozem Stalagu XI-B. Do stycznia 1945 roku pełnił on funkcję szpitala dla wszystkich radzieckich jeńców wojennych w regionie. Od sierpnia 1944 roku przebywali tam również internowani żołnierze włoscy, a po stłumieniu powstania warszawskiego, w październiku 1944 roku, w wydzielonej części obozu jenieckiego osadzono około 1000 żołnierzy Armii Krajowej.
Obóz koncentracyjny W kwietniu 1943 roku część obozu Bergen-Belsen została przejęta przez Główny Urząd Gospodarczo-Administracyjny SS (SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt – WVHA). Tym samym obiekt ten stał się częścią systemu obozów koncentracyjnych zarządzanego przez SS, choć stanowił przypadek szczególny. Choć początkowo wyznaczono go jako Zivilinterniertenlager (obóz internowania dla ludności cywilnej), w czerwcu 1943 roku zmieniono jego status na Aufenthaltslager (obóz pobytowy/przetrzymywania), ponieważ konwencje genewskie stanowiły, że placówki pierwszego typu muszą być dostępne dla inspekcji przeprowadzanych przez komisje międzynarodowe. Ten „obóz pobytowy” – zwany również „obozem wymiany” – przeznaczony był dla Żydów, których planowano wymienić na obywateli niemieckich internowanych w innych krajach lub na dewizy. SS podzieliło ten obóz na sekcje dla poszczególnych grup (m.in. „obóz węgierski”, „obóz specjalny” dla Żydów polskich, „obóz dla obywateli państw neutralnych” oraz „obóz gwiazdy” dla Żydów holenderskich). W okresie od lata 1943 roku do grudnia 1944 roku do „obozu pobytowego” (lub wymiany) w Bergen-Belsen deportowano co najmniej 14 600 Żydów, w tym 2750 nieletnich. Więźniów zmuszano do pracy; wielu z nich trafiło do tzw. komanda obuwniczego, zajmującego się odzyskiwaniem nadających się do użytku fragmentów skóry z obuwia zwożonego do obozu z całych Niemiec i okupowanej Europy. Ogólnie rzecz biorąc, więźniowie tej części obozu – przynajmniej do późnego etapu wojny – traktowani byli znacznie łagodniej niż niektóre inne kategorie więźniów Bergen-Belsen, co wynikało z postrzegania ich potencjalnej wartości wymiennej. Jednakże tylko około 2560 żydowskich więźniów faktycznie zwolniono z Bergen-Belsen i pozwolono im opuścić Niemcy.
W marcu 1944 roku część obozu przekształcono w Erholungslager („obóz rekonwalescencyjny”), do którego z innych obozów koncentracyjnych kierowano więźniów zbyt chorych, by mogli pracować. Trafiali oni do Belsen, aby – w założeniu – odzyskać siły, a następnie wrócić do macierzystych obozów i podjąć w nich pracę; wielu z nich zmarło jednak w Belsen wskutek chorób, głodu, wycieńczenia i braku należytej opieki medycznej.
W sierpniu 1944 roku utworzono nową sekcję, która stała się tzw. „obozem kobiecym”. Do listopada 1944 roku trafiło do niego około 9000 kobiet i dziewcząt. Większość zdolnych do pracy przebywała tam krótko, po czym była wysyłana do innych obozów koncentracyjnych lub obozów pracy przymusowej. Pierwszymi przetrzymywanymi tam kobietami były Polki, żołnierki AK wzięte do niewoli po upadku powstania warszawskiego. Inne stanowiły Żydówki z Polski lub Węgier, przeniesione z Auschwitz. Margot i Anne Frank zmarły tam w lutym lub marcu 1945 roku.
Kolejni więźniowie W grudniu 1944 roku nowym komendantem obozu został SS-Hauptsturmführer Josef Kramer – wcześniej służący w Auschwitz-Birkenau – który zastąpił SS-Hauptsturmführera Adolfa Haasa, pełniącego tę funkcję od wiosny 1943 roku. W styczniu 1945 roku SS przejęło szpital dla jeńców wojennych i powiększyło teren Bergen-Belsen. W związku z ewakuacją obozów koncentracyjnych na wschodzie przed nadciągającą Armią Czerwoną, do Bergen-Belsen przetransportowano w wagonach bydlęcych lub skierowano w marszach co najmniej 85 000 osób. Wcześniej liczba więźniów w Belsen była znacznie mniejsza. W lipcu 1944 roku przebywało tam 7300 osób; do grudnia 1944 roku liczba ta wzrosła do 15 000, a do lutego 1945 roku – do 22 000. Do 15 kwietnia 1945 roku liczba więźniów gwałtownie wzrosła do około 60 000. To przeludnienie doprowadziło do ogromnego wzrostu liczby zgonów spowodowanych chorobami – zwłaszcza tyfusem plamistym, a także gruźlicą, durem brzusznym, czerwonką i niedożywieniem – w obozie pierwotnie przeznaczonym dla około 10 000 więźniów. W tym okresie przestał również obowiązywać specjalny status więźniów przeznaczonych do wymiany; tym samym wszyscy więźniowie byli narażeni na głód i epidemie.
Außenlager (obozy filialne) Obóz koncentracyjny Bergen-Belsen posiadał trzy obozy filialne. Znajdowały się one przy regionalnych zakładach zbrojeniowych. Około 2000 więźniarek zmuszano tam do pracy. Kobiety zbyt słabe lub chore, by kontynuować pracę, odsyłano do Bergen-Belsen.
Obóz Außenlager Bomlitz-Benefeld w Bomlitz koło Fallingbostel funkcjonował od 3 września do 15 października 1944 roku. Mieścił się na terenie zakładów Eibia GmbH, produkujących proch strzelniczy. Do prac budowlanych i produkcyjnych wykorzystywano tam ok. 600 polskich Żydówek.
Obóz Außenlager Hambühren-Ovelgönne (Lager III, Waldeslust) w Hambühren, na południe od Winsen, funkcjonował od 23 sierpnia 1944 roku do 4 lutego 1945 roku. Obiekt ten mieścił się w nieczynnej kopalni soli potasowej, którą przeznaczono na podziemny zakład produkcyjny dla bremeńskiej wytwórni lotniczej Focke-Wulf. Około 400 więźniów – w większości polskich lub węgierskich Żydówek – zmuszano do przygotowania obiektu oraz pomocy przy układaniu prowadzącej do niego linii kolejowej. Prace te wykonywano na zlecenie firmy Hochtief.
Podobóz Unterlüß-Altensothrieth (Tannenberglager), położony na wschód od Bergen, funkcjonował od końca sierpnia 1944 roku do 13 kwietnia 1945 roku. Znajdował się w Unterlüß, gdzie firma Rheinmetall-Borsig AG posiadała duży poligon doświadczalny. Do 900 Żydówek – obywatelek Polski, Węgier, Rumunii, Jugosławii i Czechosłowacji – zmuszano do karczowania lasu, prac budowlanych oraz produkcji amunicji.
Więźniarki były nadzorowane przez funkcjonariuszy SS i nie otrzymywały wynagrodzenia za swoją pracę; zamiast tego firmy zwracały SS koszty związane z udostępnieniem siły roboczej. Lokalne władze pobierały również podatki od wynagrodzeń.
Traktowanie więźniów i śmiertelność w obozie thumb|Krematorium w Bergen-Belsen w kwietniu 1945 roku thumb|Buldożer armii brytyjskiej spycha zwłoki do masowego grobu, 19 kwietnia 1945 roku Według aktualnych szacunków przez obóz koncentracyjny w okresie jego funkcjonowania (1943–1945) przeszło około 120 000 więźniów. Ze względu na zniszczenie dokumentacji obozowej przez SS, znane są nazwiska niespełna połowy z nich – około 55 000 osób. Jak wspomniano wcześniej, sposób traktowania więźniów przez SS różnił się w zależności od poszczególnych części obozu; więźniowie tzw. „obozu wymiany” (Austauschlager) byli zazwyczaj traktowani lepiej niż pozostali, przynajmniej w początkowym okresie. Jednak w październiku 1943 roku SS wyselekcjonowało 1800 mężczyzn i kobiet z Sonderlager („obozu specjalnego”) – Żydów z Polski posiadających paszporty państw Ameryki Łacińskiej. Ponieważ rządy tych krajów w większości odmawiały uznania ważności owych paszportów, osoby te straciły dla reżimu swoją wartość. Pod pretekstem przeniesienia do fikcyjnego obozu „Lager Bergau”, SS przetransportowało ich do Auschwitz-Birkenau, gdzie zostali skierowani bezpośrednio do komór gazowych. W lutym i maju 1944 roku kolejnych 350 więźniów z „obozu specjalnego” wysłano do Auschwitz. Tym samym spośród ogólnej liczby 14 600 więźniów przebywających w „obozie wymiany” zginęło co najmniej 3550 osób: ponad 1400 w Belsen, a około 2150 w Auschwitz.
W Männerlager (części męskiej „obozu dla rekonwalescentów”) więźniowie jeszcze bardziej cierpieli z powodu braku opieki, niedożywienia, chorób oraz złego traktowania przez strażników. Tysiące z nich zmarło. Latem 1944 roku co najmniej 200 mężczyzn zamordowano na rozkaz SS poprzez wstrzyknięcie fenolu do żył.
W Bergen-Belsen nie było komór gazowych, gdyż masowe mordy przeprowadzano w obozach położonych na wschód od Niemiec. Mimo to, według aktualnych szacunków, w Belsen zginęło ponad 50 000 osób – Żydów, Czechów, Polaków, niemieckich antyfaszystów, homoseksualistów oraz Romów i Sinti. Wśród ofiar obozu znaleźli się: członek francuskiego ruchu oporu Jean Maurice Paul Jules de Noailles, 6. książę Ayen (zmarł 14 kwietnia 1945, dzień przed wyzwoleniem) oraz czeski malarz i pisarz Josef Čapek (zmarł prawdopodobnie w kwietniu 1945) – twórca słowa „robot”, spopularyzowanego następnie przez jego brata, Karela Čapka.