thumb|Języki i dialekty Europy Środkowo-Wschodniej thumb|Wymowa czeskich samogłosek według The Handbook of the International Phonetic Association. Język czeski (cz. , []) – język z grupy zachodniosłowiańskiej, stanowiącej część rodziny indoeuropejskiej. Najbliżej spokrewniony jest ze słowackim, a w dalszej kolejności również z polskim, kaszubskim oraz łużyckimi.

Wywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem prasłowiańskiego. W mowie rozwijał się od X wieku, a jego pierwsze zabytki pochodzą z wieku XIII. Późne średniowiecze to okres rozkwitu czeszczyzny i jej silnego oddziaływania na inne języki (w tym polski), jednakże po 1620 roku nastąpił proces jej upadku i dominacji na ziemiach czeskich języka niemieckiego. W pierwszej połowie XIX wieku nastąpiło czeskie odrodzenie narodowe i stworzenie współczesnego standardu literackiego.

Czeski jest językiem ojczystym dla około 11,5 miliona ludzi, z czego ponad 10 milionów to mieszkańcy Czech. Resztę stanowią przede wszystkim imigranci i ich potomkowie w wielu krajach Europy, obu Ameryk czy Australii. Jest na 73. miejscu wśród najczęściej używanych języków świata.

Podobnie jak inni przedstawiciele grupy słowiańskiej czeszczyzna należy do języków fleksyjnych, charakteryzujących się rozbudowaną deklinacją i koniugacją. Do zapisu używany jest alfabet łaciński wzbogacony o znaki diakrytyczne (zob. alfabet czeski). W wymowie cechuje go akcent dynamiczny padający na pierwszą sylabę (akcent inicjalny), istnienie długich samogłosek oraz specyficzna głoska ř. Wyróżnia się cztery główne grupy dialektalne – czeską, środkowomorawską (hanacką), wschodniomorawską (morawskosłowacką) oraz śląską.

Jest to język urzędowy Czech oraz jeden z urzędowych w Unii Europejskiej. Regulacją zajmuje się Instytut Języka Czeskiego Akademii Nauk Republiki Czeskiej.

Historia języka czeskiego Czesko-słowacka podgrupa etniczno-językowa wyodrębniła się w wieku IX, kiedy to migracje Madziarów odcięły ją od Słowian południowych i spowodowały jej zwrócenie się w kierunku Słowian zachodnich.

Najstarsze zabytki języka czeskiego pochodzą z XII w. W XIII i XIV w. rozwija się piśmiennictwo religijne i świeckie w tym języku (wcześniej w użyciu był język staro-cerkiewno-słowiański, który był językiem piśmiennym państwa wielkomorawskiego). Od tego czasu następuje okres rozkwitu języka czeskiego, zwłaszcza dzięki działalności Jana Husa. W okresie od X do XVI w. język czeski wywarł znaczący wpływ na słownictwo i ortografię języka polskiego.

Od roku 1620, po przegranej z Habsburgami Bitwie na Białej Górze, następuje upadek języka, który staje się językiem chłopstwa, podczas gdy szlachta i mieszczaństwo posługuje się niemieckim.

Dopiero pod koniec XVIII w. budzi się na nowo czeska świadomość narodowa i potrzeba wskrzeszenia języka czeskiego. W XIX w. kształtuje się współczesny język literacki (), do czego przyczynił się znany czeski lingwista Josef Jungmann. Do XVI-wiecznego słownictwa czeskiego wprowadził on wiele wyrazów gwarowych oraz z innych języków słowiańskich pochodzenia polskiego lub rosyjskiego.

Fonetyka i pisownia Do głównych różnic w stosunku do języka polskiego należą: zachowanie iloczasu samogłosek zanik samogłosek nosowych zgłoskotwórcze r i l (sonanty) wprowadzenie rozróżnienia między dźwięcznym laryngalnym h [] a bezdźwięcznym welarnym ch [] (po tym jak w XV-XVI w. pierwotne g przeszło w h: główny to ).

Do zapisu języka czeskiego stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński. Czeska liczy 42 litery:

Aa Áá Bb Cc Čč Dd Ďď Ee Éé Ěě Ff Gg Hh CHch Ii Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ňň Oo Óó Pp Qq Rr Řř Ss Šš Tt Ťť Uu Úú Ůů Vv Ww Xx Yy Ýý Zz Žž

Znaki diakrytyczne to kreseczka (), kółko () i daszek (, ť i ď to również litery z daszkami – majuskuły to Ť i Ď).

Kreseczka nad samogłoską oznacza długość (iloczas). Ů wymawiane jest identycznie jak ú, ale ů nie pojawia się na początku wyrazów, a ú pojawia się w środku tylko w wyrazach obcych i złożeniach. I i y oraz í i ý wymawia się jednakowo, z jednym wyjątkiem: t, d, n w wyrazach rdzennie czeskich przed i i í wymawia się jak ť, ď, ň. Ny, ný oraz ni i ní w wyrazach obcych wymawia się możliwie twardo, w sposób trudny dla Polaka, jak w angielskim – kolano. Również si, zi, ci wymawia się możliwie twardo, jak w wyrazach sinus, bezimienny, cirrus. Czeskie samogłoski krótkie i długie zazwyczaj odpowiadają pod względem barwy polskim (zobacz [], [], []). Jedynie czeskie o/ó jest zwykle nieco węższe [] (niekiedy, zwłaszcza w Pradze i Czechach właściwych jak polskie: []), czeskie i/y wymawia się pośrednio między polskimi i a y ([]) (í/ý ma barwę polskiego i ([])), a krótkie u niekiedy interpretuje się jako []. Ě odpowiada polskiemu ie, z tym, że jedynie tě, dě, ně wymawia się jak ťe, ďe, ňe; bě, pě, vě, fě wymawia się jak bje, pje, vje, fje. mě wymawia się jak mňe. po innych spółgłoskach ě się nie pojawia. Połączenia ou i obce au wymawia się jak jedną sylabę, czyli dyftongi ou̯, au̯. R i l między spółgłoskami i na końcu wyrazu po spółgłosce są zgłoskotwórcze (tworzą sylaby) Ť, ď wymawia się jak jak [] i []. Ň równa się polskiemu ń. Š, č, ž odpowiadają polskim sz, cz, ż, jednak ich wymowa jest bardziej palatalna, podobnie pojawiające się głównie w wyrazach obcych dž wymawiane jest jak dż. Ř odpowiada polskiemu rz, a jego wymowa, w przybliżeniu r + ż (lub r + sz, kiedy polskie rz wymawia się jak sz) jednocześnie, jest trudna nawet dla niektórych Czechów. Dwuznak ch w słownikach traktuje się jak osobną literę znajdującą się po h (Ale normalnie tylko c jest wielkie, np.: – Chciał być bliżej przyrody.). Wymawiany jest bezdźwięcznie, jak polskie ch, natomiast h wymawia się dźwięcznie. V odpowiada polskiemu w. Litery j na początku wyrazu przed spółgłoskami wymawia się, np. /jsem/ (jestem), /jméno/ (imię). Tylko potocznie nie wymawia się, np. /sem/ (jestem), /méno/ (imię). Inaczej niż w polskim podwójne spółgłoski wymawia się jak jedną, np. (dziewica), (miękki). G, x, q, w i ó używa się wyłącznie w wyrazach obcych, np. , (galaktyka), (ton). Miękkotematowe rzeczowniki żeńskie obcego pochodzenia (jak wyżej wspomniane , , ) wymawia się odpowiednio /galaksije/, /lucije/, /francije/. Zasadniczo wszystkie połączenia i- z samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia wymawiane są jako /ij-/ (np. wymawiany jest jako /impresijonista/). Partykuła ne z czasownikami pisana jest łącznie, inaczej niż w języku polskim: (nie używam). Akcent pada zawsze na pierwszą sylabę.

Gramatyka

Podstawy gramatyki języka czeskiego są podobne do języka polskiego. Podobnie jak w polszczyźnie występuje siedem przypadków rzeczownika. Jednakże ten (nawet w liczbie mnogiej) zawsze pozostaje w swoim rodzaju (on, ona, ono ⇒ ).

W przeczeniu przypadek dopełnienia nie zmienia się, inaczej niż w polszczyźnie. Np. pol. Mam dom. (biernik) cz. ( – biernik)

pol. Nie mam domu. (dopełniacz) cz. ( – biernik)

Słownictwo Czeska leksyka wykazuje wiele zbieżności z zasobem słownym języka polskiego. Między językami istnieją jednak liczne wyrazy zdradliwe: niektóre wyrazy polskie mają dla Czechów znaczenie wulgarne (np.: odpowiednik polskiego szukać określa w sposób wulgarny czynność spółkowania), albo też przybierają po prostu inny sens (np. to nie dowód a powód, z kolei oznacza „pochodzenie”). W niektórych przypadkach czeszczyzna może słusznie wydawać się podobna do staropolszczyzny i współczesnego etnolektu śląskiego.

Ponadto w języku czeskim nie brakuje kalk językowych z języka niemieckiego, który kiedyś dominował na terenach dzisiejszych Czech. Dominacja ta, a następnie oczyszczanie języka zastępowaniem obcych słów wyrazami pochodzenia słowiańskiego spowodowały, iż czeszczyzna jest często podobna, pod względem syntaktycznym i słowotwórczym, do języka niemieckiego.

cz. (częściej: ) niem. pol. dwadzieścia jeden

cz. niem. pol. Widziałem go, jak przychodzi.

cz. niem. pol. Chciałabym ufarbować włosy.

cz. niem. pol. Mój pies wabi się Dżok. Mój pies reaguje na imię Dżok

Powstanie i rozwój Język czeski powstał z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy zachodniej, chociaż rozwój grup typu TorTGrupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których „T” oznacza dowolną spółgłoskę. (ale już nie orT-) odbył się tak, jak w grupie południowej. korva > krava > kráva (pol. krowa < krova) melko > mlěko > mléko (pol. mleko < mleko) olketь > loketь > loket (pol. łokieć)

Poniżej przedstawiono historię języka czeskiego w porównaniu z historią języka polskiego:

Prelabializacja przed ą nie zaszła, za to zaszła w gwarach i języku potocznym przed o: pol. węgiel, cz. oko > oko, gwarowe voko (pol. oko) šč, ždž > šť, žď i zanik zwarcia: dz´ > z, g > h ščitъ > štít (pol. szczyt) nodzě > noze (pol. nodze) gostь > host (pol. gość) Przemiany samogłosek i, y, e, a, o, u przetrwały w zasadzie bez zmian (brak miękczenia przed e) veslo > veslo (pol. wiosło) darъ > dar (pol. dar) dobrъjь > dobrý (pol. dobry) voda > voda (pol. woda) uxo > ucho (pol. ucho) ь, ъ > 0, e (rozwój jerów jak w polskim, ale brak miękczenia przed ь) pьsъ > pes, ale pьsa > psa (pol. pies, psa) sъnъ > sen (pol. sen) ě > ´e běgъ > běh (pol. bieg) pěna > pěna (pol. piana) ą > u; ę > ´e, a (zanik nosowości. ´e < ę raczej przed miękkimi spółgłoskami) nogą > nohu (pol. nogę) pętь > pět (pol. pięć) pętъjь > pátý (pol. piąty) jedynie spółgłoska r była miękczona konsekwentnie, co upodobniło ją do k, g, x zmiękczonych w okresie prasłowiańskim redk- > ředkvička (pol. rzodkiewka) ręd- > řada (pol. rząd) zaszło jakby postępowe miękczenie samogłosek (polski przegłos lechicki można określić jako wsteczne utwardzanie): ´a > ě, ´u > i, ´e:, ´a:, ´u: > í zemja > země (pol. ziemia) ljudьje > lidé (pol. ludzie) zemją > zemi (pol. ziemię) tęti > tít (pol. ciąć) -xodьnjaja > východní (pol. wschodnia) zemjeją > zemí (pol. ziemią) Długie samogłoski powstawały według nieco innych reguł niż w języku polskim. domъ > dům (pol. dom) rovъ > rov (pol. rów) męta > máta (pol. mięta) łączenia dwóch sylab w jedną (grupy typu ojo) zachodziło jakby nieco częściej moja > má (pol. moja, ma) dyftongizacja i monoftongizacja, np. o: > uo > ů /u:/ (pol. o: > ó: (o pochylone) > ó > u); u: > ou (w śródgłosie i wygłosie, czyli w środku i na końcu wyrazu; częściowo również analogiczne procesy z e i i) domъ > do:m > duom > dům (pol. dom) bělъjь > b´e:ly: > bielý > bílý, gwarowe bílej (pol. biały) buda > bouda (pol. buda) potęgnąti > potáhnouti (pol. pociągnąć) bykъ > býk, gwarowe bejk (pol. byk) w wyrazach obcych pojawiają się ó i ú w środku wyrazu nóta (pol. nuta) gól (pol. gol) skútr (pol. skuter) ogólnie iloczas pozostał lěto > léto (pol. lato) lipa > lípa (pol. lipa) ul(j?)ь > úl (pol. ul) panъ > pán (pol. pan) Sonanty w zasadzie przetrwały. l´ i r´ zlały się z l i r. Jedynie sonant l niekiedy (zwłaszcza po przedniojęzykowych i szumiących) dał lu krkъ > krk (pol. kark) čr´nъjь > černý (pol. czarny) zr´no > zrno (pol. ziarno) vr´t- > vrták (pol. wiertło) vr´xъ > vrch (pol. wierzch) vr´ba > vrba (pol. wierzba) dl´gъjь > dlouhý (pol. długi) stlpъ > sloup (pol. słup < stłup) slnьce > slunce (pol. słońce) vl´na > vlna (pol. wełna) čl´n- > člun (pol. czółno) žl´tъjь > žlutý (pol. żółty) vl´kъ > vlk (pol. wilk) mlv- > mluvit (pol. mowa < mołwa) Powstały też nowe sonanty, np. jablъko > jablko (pol. jabłko, potocznie /japko/) yr > er sěkyra > sekera (pol. siekiera) Wzmocnienie miękkości: t´, d´, n´ > ť, ď, ň. Np.: těsto > těsto /ťesto/ (pol. ciasto) Przejście miękkości nie zaszło medvědь > medvěd (pol. niedźwiedź < miedźwiedź) Zanik miękkości c´, s´, z´ (również < dz´) i l´ straciły miękkość, zlewając się z twardymi wariantami (c´ nie miało takiego wariantu). Np.: sěno > seno (pol. siano) podobnie jak w polskim p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość na końcu wyrazu i przed spółgłoską. Np.: goląbь > holub (pol. gołąb) inaczej niż w polskim š, ž, č, ř < r´ zachowały miękkość či > či (pol. czy) čestь > čest /č´est/ (pol. cześć)