Вірпшы () — шляхецкі род Вялікага Княства Літоўскага герба «Адрованж»У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў форме «Адравонж»., вядомы з канца XVII ст. у Рэчыцкім павеце. З сярэдзіны XVIII ст. асноўным родавым гняздом былі Баранавічы, якія род утрымліваў амаль паўтара стагоддзя. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай Вірпшы былі прызнаны ў дваранстве Расійскай імперыі, а ў другой палове XIX ст. значная частка роду перайшла на вайсковую і цывільную службу і асела ў яе ўнутраных губернях.
Прозвішча насіў таксама іншы, не звязаны з апісаным, шляхецкі род герба «Роля» з Полацкага ваяводства і Дзісенскага павета.
Паходжанне
Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — Ян Вірпша, які атрымаў у спадчыну маёнтак Каноплічы ў Рэчыцкім павеце і перадаў яго сыну; яго жонка паходзіла з Баброўскіх. Дакументальна род упершыню выступае пры яго сыне Міхале, старасце хлусаўскім і калясніцкім: універсалам гетмана вялікага ВКЛ князя Міхала Сервацыя Карыбут-Вішнявецкага ад 3 студзеня 1705 г., выдадзеным у разгар Вялікай Паўночнай вайны, маёмасць Міхала была вызвалена ад вайсковых падаткаў. Жонкай Міхала была Фрузына Акушка.
Уладанні
Маёнтак, з якім род звязаны найдаўжэй, набыў у сярэдзіне XVIII ст. Антоні Вірпша, гараднічы троцкі: 16 мая 1747 г. ён купіў у Марціна Перасвет-Солтана Баранавічы — маёнтак, які ляжаў на мяжы Навагрудскага і Рэчыцкага паветаў. Купчая была актыкаваная 7 ліпеня 1747 г. у Рэчыцкім гродскім судзе і 9 студзеня 1748 г. у Галоўным трыбунале ВКЛ. Баранавічы перайшлі ў супольнае валоданне трох сыноў Антонія, а пасля — да іх нашчадкаў; пад расійскай адміністрацыяй маёнтак апынуўся ў складзе Бабруйскага павета Мінскай губерні. У 1866—1894 гг. ім валодаў Дамінік-Бенядыкт Вірпша, за якім лічылася 984 дзесяціны зямлі. Такім чынам род утрымліваў Баранавічы ад 1747 г. да канца XIX ст.
Падзел спадчыны выклікаў у родзе працяглы канфлікт. Паводле тастамента гараднічага ноўгарад-северскага Дамініка ад 2 ліпеня 1794 г. яго дачка Крыстына атрымлівала 5000 злотых з абавязкам штогадовых выплат брату; жывучы на Мінскім Фарштадце Бабруйска, яна яшчэ ў 1835 г. судзілася з другім братам, земскім суддзёй Францішкам, за сваю частку бацькоўскай маёмасці.
Урады і служба
Ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага прадстаўнікі роду трымаліся сярэдняга павятовага ўзроўню. Міхал быў старастам хлусаўскім і калясніцкім, Антоні — гараднічым троцкім, а яго сын Дамінік атрымаў гарадніцтва ноўгарад-северскае паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста ад 28 красавіка 1775 г. Духоўную кар’еру зрабіў брат апошняга Станіслаў: прывілеем Станіслава Аўгуста ад 16 красавіка 1774 г. ён стаў каад’ютарам віленскім, а ў 1802 г. — канонікам віленскім. Яшчэ 29 студзеня 1774 г. Станіслаў атрымаў ад чыноўнікаў і памешчыкаў Рэчыцкага павета пасведчанне аб несумненным шляхецтве роду — дакумент, які пазней лёг у аснову вывадаў.
Пасля далучэння да Расійскай імперыі род захаваў становішча ў мясцовай адміністрацыі Бабруйшчыны: Францішак быў суддзёй земскім Бабруйскага павета і вёў вывады шляхецтва роду ў 1802 і 1835 гг., а Казімір-Ян у 1829 г. служыў у канцылярыі бабруйскага павятовага маршалка.
У Расійскай імперыі
У XIX ст. род вылучыў некалькі служылых кар’ер у імперыі. Францішак-Ігнат Вірпша (1808—1864) з 10 кастрычніка 1826 г. служыў у сапёрным батальёне, вучыўся ў Бабруйскай школе прапаршчыкаў і прайшоў афіцэрскія чыны ад прапаршчыка (1830) да паручніка (1837); ён удзельнічаў у падаўленні паўстання 1830—1831 гг. на баку імперыі і выйшаў у адстаўку штабс-капітанам 22 студзеня 1839 г.
Яго сын Рыгор-Аляксандр (1840—1900) выбраў цывільную кар’еру: скончыўшы медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, ён атрымаў атэстат лекара 16 чэрвеня 1869 г., з 1872 г. жыў у Самары ва ўласным доме і больш за чвэрць стагоддзя, у 1873—1900 гг., быў ардынатарам Самарскай губернскай земскай бальніцы. Ён дайшоў да чыну калежскага радцы (1880) і быў узнагароджаны ордэнам Святой Ганны 3-й ступені (1898); памёр у Самары і быў пахаваны на тамтэйшых каталіцкіх могілках.
Разам са службай род рассеяўся па імперыі. Адна галіна асела ў Самары, дзе хросты дзяцей запісваліся ў кнігах Казанскага касцёла, другая — у Сарапулі Вяцкай губерні (1893—1897) і Екацярынбургу (1900). Нашчадкі баранавіцкай галіны да 1916 г. жылі ў мястэчку Тамашноль Ямпольскага павета Падольскай губерні і ў Адэсе, а апошнія вядомыя гербоўніку нараджэнні прыпадаюць на 1910—1911 гг. у вёсках Перагонаўка і Махноўка на Украіне.
Прадстаўнікі
Ян — роданачальнік, уладальнік маёнтка Каноплічы Міхал — стараста хлусаўскі і калясніцкі; яго маёмасць вызвалена ад вайсковых падаткаў універсалам гетмана вялікага ВКЛ Міхала Сервацыя Вішнявецкага (1705) Антоні — гараднічы троцкі, набыў маёнтак Баранавічы (1747) Дамінік — гараднічы ноўгарад-северскі (1775) Станіслаў — каад’ютар віленскі (1774), канонік віленскі (1802) Францішак (†да 1848) — суддзя земскі Бабруйскага павета, вёў вывады шляхецтва роду (1802, 1835) Францішак-Ігнат (1808—1864) — штабс-капітан расійскага войска ў адстаўцы, удзельнік падаўлення паўстання 1830—1831 гг. Рыгор-Аляксандр (1840—1900) — лекар, ардынатар Самарскай губернскай земскай бальніцы (1873—1900), калежскі радца Дамінік-Бенядыкт (нар. 1845) — апошні з роду ўладальнік Баранавіч (1866—1894)
Прызнанне ў дваранстве
Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 12 ліпеня 1802 г. (1-я частка радаводнай кнігі) і ад 25 студзеня 1835 г. (6-я частка) і зацверджаны ўказам Сената ад 12 кастрычніка 1866 г. (№ 5489).
Асобныя галіны далучаліся да роду паступова — дадатковымі пастановамі сходу ад 16 студзеня 1822 г., 12 сакавіка 1826 г. і 2 чэрвеня 1829 г., прычым Францішак-Ігнат быў прызнаны асобнай рэзалюцыяй Герольдыі Сената ад 23 верасня 1826 г. Складальнік гербоўніка Дз. Матвейчык адзначае, што частка звестак, пададзеных родам пры вывадах — у прыватнасці, пра братоў Антонія ў вывадзе 1835 г., — застаецца сумнеўнай.
Радаводныя дакументы роду захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі.НГАБ. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 32а. Арк. 292—293; Спр. 216. Арк. 185—188адв.; Воп. 2. Спр. 490.
Гл. таксама
Адрованж (герб) Рэчыцкая шляхта
Заўвагі
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Шляхецкія роды Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя Катэгорыя:Бабруйскі павет