Культура беларускай дуды на Міншчыне (лакальная назва — Дударства на Міншчыне) — элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі, які ўключае ў сябе сукупнасць ведаў і навыкаў па вырабе інструмента, традыцыйнае выканальніцкае мастацтва, а таксама сакральна-міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з гэтым старажытным інструментам. Традыцыя ахоплівае горад Мінск, а таксама Валожынскі, Маладзечанскі, Пухавіцкі і Мінскі раёны.
Гісторыя і традыцыя Дуда з’яўляецца адным з найбольш архаічных музычных інструментаў беларусаў. Гістарычна яна была не проста сродкам забавы, але і важным атрыбутам рытуальна-магічных практык.
У народных уяўленнях дудар лічыўся асобай, надзеленай звышнатуральнай сілай. Верылі, што музыка здольны гукамі дуды ўплываць на сілы прыроды (выклікаць дождж, сонца або вецер).
Дуда была абавязковым удзельнікам сямейных (асабліва вяселляў) і каляндарных святаў. Пад яе гукі праводзіліся ігрышчы, кірмашы і танцавальныя вечарыны. Дудар часта выступаў як сольна, так і ў ансамблі са скрыпкай, цымбаламі і бубнам.
Да сярэдзіны XX стагоддзя традыцыя амаль знікла ў сваім аўтэнтычным вясковым выглядзе, аднак апошнія 25 гадоў адбываецца яе маштабнае адраджэнне дзякуючы працы навукоўцаў, майстроў і музыкаў-аматараў.
Канструкцыя інструмента Беларуская дуда Мінскага рэгіёна ўяўляе сабой складаны выраб дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Асноўныя складнікі:
Мех: Вырабляецца са скуры буйной рагатай жывёлы (каровы). Служыць рэзервуарам для паветра.
Соска (сапель): Трубка, праз якую музыка напаўняе мех паветрам. Мае клапан, які прадухіляе зваротны ход паветра.
Перабор (жалейка): Меладычная трубка з 6–8 ігравымі адтулінамі. Менавіта на ёй выконваецца асноўная мелодыя.
Бурдон (гук): Адна або дзве трубка, якія выдаюць нязменны нізкі тон, ствараючы характэрны фон.
Рагаўні: Выгнутыя раструбы на канцах трубак, якія традыцыйна вырабляюцца з ліпы або рога жывёл.
Для вырабу драўляных частак пераважна выкарыстоўваецца клён. Часта інструменты ўпрыгожваюцца інкрустацыяй металам (цынам) і мастацкай разьбой.
Сучасны стан Сёння культура дуды на Міншчыне перажывае перыяд актыўнага развіцця. Яна выйшла за межы чыста фальклорнага асяроддзя і выкарыстоўваецца ў рок-музыцы, акадэмічным выкананні і сучасных інтэрпрэтацыях.
Асаблівае месца займае Маладзечаншчына, дзе дзейнічаюць ансамблі «Самагуды» і «Маладзечанскія дударыкі» пад кіраўніцтвам Сяргея Ярука. У Валожынскім раёне традыцыю падтрымлівае калектыў «Гасцінец», які рэканструюе мясцовы лад і абрады.
Веды перадаюцца па прынцыпе «ад майстра да вучня». Таксама значную ролю адыгрывае Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў, дзе выкладаюцца асновы ігры і вырабу інструмента.
Ахоўны статус Элемент «Культура беларускай дуды на Міншчыне» ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь (пастанова Міністэрства культуры ад 30.05.2023 № 80), шыфр 63БЛ000174.
Месца знаходжання: Мінская вобласць, Пухавіцкі раён, в. Бор, г. Заслаўе, г. Маладзечна, Валожынскі раён, в. Цішкаўшчына, Валожынскі раён, аг. Ракаў
Катэгорыя: Б
Рада: рашэнне Рады 22.05.2023 № 04-01-02/4
Раздзел: нематэрыяльная ГКК
Прадугледжваецца далейшая фіксацыя і дакументацыя традыцыі, падтрымка майстроў, а таксама папулярызацыя дударства сярод моладзі. У 2024 годзе пачалася падрыхтоўка намінацыі для ўключэння беларускай дуды ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва (ЮНЕСКА).
Крыніцы Жывая спадчына Беларусі: Інвентар НКС
Катэгорыя:Беларуская народная музыка Катэгорыя:Культура Мінскай вобласці Катэгорыя:Музыка ў Мінску