Беларусіза́цыя ў Пско́ўскай губерні — комплекс захадаў у межах савецкай палітыкі карэнізацыі, накіраваны на стварэнне беларускамоўных устаноў адукацыі і культуры на тэрыторыі Пскоўскай губерні РСФСР у 1920-я гады.

Палітыка ахоплівала пераважна Невельскі, Себежскі і Веліжскі паветы, якія былі перададзены Пскоўскай губерні ў 1924 годзе пасля ліквідацыі Віцебскай губерні. Працэс ініцыяваўся цэнтральнымі ўладамі ў Маскве, але сутыкнуўся з жорсткім сабатажам з боку мясцовай адміністрацыі, катастрафічным фінансавым становішчам сістэмы адукацыі ў перыяд НЭПа і непрыняццем з боку самога мясцовага насельніцтва, якое было ахоплена працэсамі русіфікацыі.

Перадумовы і дэмаграфічная сітуацыя Да 1924 года тэрыторыі Невельскага, Себежскага і Веліжскага паветаў уваходзілі ў склад Віцебскай губерні. У сакавіку 1924 года адбылося першае ўзбуйненне БССР, у выніку якога Віцебская губерня была ліквідавана, а яе асноўная частка перададзена Савецкай Беларусі. Аднак тры паўночныя паветы, Невельскі, Себежскі і Веліжскі, засталіся ў складзе РСФСР і былі ўключаны ў Пскоўскую губерню.

Гэтыя тэрыторыі гістарычна мелі значную долю беларускага насельніцтва. Аднак да сярэдзіны 1920-х гадоў сітуацыя істотна змянілася з-за імклівай русіфікацыі. Згодна з данымі Усесаюзнага перапісу 1926 года, у Пскоўскай губерні пражывала 34 277 этнічных беларусаў (1,92 % ад усяго насельніцтва), але толькі 1 258 чалавек (0,07 %) назвалі беларускую мову роднай.

У асобных паветах доля беларусаў заставалася прыкметнай: у Веліжскім павеце беларусамі сябе лічылі 35 % жыхароў (паводле іншых даных даследчыкаў — 13,5 %), у Невельскім — 32 % (або 6,3 %), у Себежскім — 27,5 % (або 1,2 %). Нягледзячы на гэта, пераважная большасць мясцовых беларусаў ужо лічыла роднай рускую мову.

Эканамічныя фактары і міграцыя Адной з галоўных прычын русіфікацыі і непрыняцця беларусізацыі быў эканамічны фактар. У адрозненне ад Смаленшчыны ці Браншчыны, якія мелі ўласную прамысловасць, эканоміка паўднёвых паветаў Пскоўшчыны насіла ярка выяўлены спажывецкі характар. У рэгіёне не хапала нават уласнага хлеба.

Эканамічныя сувязі з Беларуссю былі вельмі слабымі: з БССР атрымлівалі запалкі, а ў Віцебск адпраўлялі крыху рыбы. Галоўным цэнтрам прыцягнення для мясцовых жыхароў стаў Ленінград, куды дзясяткі тысяч сялян штогод выязджалі на адыходныя промыслы (на заробкі). Толькі з Невельскага павета ў Ленінград штогод выязджала каля 16 тысяч чалавек. З-за гэтага мясцовае насельніцтва бачыла неабходнасць менавіта ў рускай мове, якая забяспечвала сацыяльнае прасоўванне і выжыванне ў расійскіх гарадах.

Уплыў НЭПа і крызіс адукацыі Палітыка беларусізацыі, якая патрабавала адкрыцця новых школ, супала ў часе з пераходам да Новай эканамічнай палітыкі (НЭП). У пачатку 1920-х гадоў школы былі зняты з дзяржаўнага фінансавання і пераведзены на ўтрыманне мясцовых бюджэтаў, якія не мелі сродкаў.

Гэта прывяло да катастрафічнага скарачэння школьнай сеткі. Настаўнікі не атрымлівалі заробак месяцамі і літаральна галадалі. Пскоўскае губернскае кіраўніцтва народнай асветы (губана) было вымушана ўвесці плату за навучанне і ствараць так званыя «дагаворныя школы», якія ўтрымліваліся самімі сялянамі за кошт натуральнага падатку (пудамі жыта і бульбы). У такіх умовах, калі стаяла пытанне аб фізічным выжыванні масавай школы, патрабаванні Масквы аб стварэнні асобных беларускіх школ успрымаліся мясцовымі ўладамі як недарэчныя і невыканальныя.

Сабатаж з боку мясцовых улад Масква, у асобе Саўнацмена Наркампраса РСФСР, пачала патрабаваць ад Пскова правядзення беларусізацыі ў 1925 годзе. Губернскае і павятовае кіраўніцтва ўсяляк сабатавала гэтыя дырэктывы. Галоўным аргументам мясцовых чыноўнікаў было тое, што «ў нас беларусаў няма», а ёсць толькі рускія, якія размаўляюць на «псаванай» або «жаргоннай» рускай мове.

У 1926 годзе Пскоўскі губана ў справаздачы Наркампрасу заяўляў, што беларусы Невельскага, Веліжскага і Себежскага паветаў настолькі абруселі, што лічацца беларусамі толькі па назве. Чыноўнікі спасылаліся на тое, што падчас апытанняў насельніцтва катэгарычна адмовілася ад культурна-асветніцкай працы на беларускай мове.

Стаўленне насельніцтва Самі беларускія сяляне Пскоўшчыны не разумелі і не прымалі палітыку беларусізацыі. Калі ўлады праводзілі сходы па пытанні адкрыцця беларускіх школ, сяляне масава галасавалі супраць. Яны заяўлялі, што «беларуская мова даўно згніла» і патрабавалі: «навошта нам вучыць дзяцей панскай мове, вучыце нас па-руску».

Паказальны выпадак адбыўся ў 1927 годзе ў Невельскім павеце. Калі спецыяльны беларускі інспектар С. Хайкоў пачаў выступаць перад сялянамі на літаратурнай беларускай мове, з залы яму заявілі: «Калі гаворыш па-руску — на чалавека падобны, прыемна паглядзець; а загаворыш па-беларуску — сапраўдны кракадзіл». На сходах сяляне таксама здзіўляліся вынікам перапісаў і абвінавачвалі настаўнікаў у тым, што тыя іх без дазволу «перахрысцілі ў беларусаў».

«Папяровыя» школы і згортванне палітыкі Пад пастаянным ціскам Масквы пскоўскія ўлады былі вымушаны фармальна падпарадкавацца. Да 1928/1929 навучальнага года ў справаздачах фігуравала каля 25 «беларускіх школ».

Аднак гэтыя ўстановы былі беларускімі толькі на паперы. З-за поўнай адсутнасці кадраў (мясцовыя настаўнікі адмаўляліся ехаць на курсы перападрыхтоўкі ў Менск або вярталіся з іх, так і не засвоіўшы літаратурную мову) выкладанне ўсіх базавых прадметаў працягвала вялося на рускай мове. Максімум, што рабілася ў такіх школах — гэта эпізадычнае чытанне беларускіх вершаў і развучванне песень.

У 1927 годзе гэтыя тэрыторыі ўвайшлі ў Велікалуцкую акругу Ленінградскай вобласці, а ў 1929 годзе Веліжскі раён быў перададзены ў склад Заходняй вобласці. З пачаткам 1930-х гадоў на фоне змены агульнасаюзнага палітычнага курсу і пераходу да ўсеагульнага навучання (усенавуча), палітыка беларусізацыі ў Пскоўскім краі была канчаткова і хутка згорнута. Усе фармальна створаныя беларускія ўстановы былі афіцыйна пераведзены на рускую мову.

Глядзіце таксама Беларусізацыя ў расійскіх рэгіёнах Беларусы ў Расіі Гісторыя Пскоўскай вобласці

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларусізацыя Катэгорыя:Пскоўская губерня Катэгорыя:Беларусы ў Расіі Катэгорыя:1920-я гады