Пе́ршая краёвая вы́стаўка самату́жнага про́мыслу і наро́днай тво́рчасці Літвы́ і Белару́сі — буйная экспазіцыя традыцыйнай культуры, якая адкрылася 1 (14) верасня 1913 года ў Вільні і працавала на працягу месяца. Мерапрыемства стала першай і самай маштабнай рэпрэзентацыяй народнага мастацтва беларусаў і літоўцаў, сабраўшы каля 8 тысяч экспанатаў з Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай, Віцебскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў.

Гісторыя арганізацыі Ідэя правядзення выстаўкі выспявала ў Вільні некалькі гадоў, а непасрэдным штуршком да яе рэалізацыі стала II Усерасійская саматужная выстаўка, што прайшла ў Санкт-Пецярбургу ў пачатку 1913 года. На ёй вырабы народных промыслаў з Беларусі і Літвы атрымалі медалі, пахвальныя лісты і захопленыя водгукі ў прэсе. Віленскае сельскагаспадарчае таварыства, якое адбірала экспанаты для пецярбургскай выстаўкі, вырашыла арганізаваць падобную імпрэзу ў сваім краі. Галоўнай мэтай было паказаць стан народнага мастацтва і саматужных промыслаў, а таксама вызначыць шляхі іх далейшага развіцця і пашырэння вытворчасці.

Рэалізацыю праекта ўзяў на сябе камітэт дробнага промыслу Віленскага сельскагаспадарчага таварыства. Быў створаны выканаўчы камітэт, старшынёй якога абралі Паўліну Кончанку (Кончу). У яго склад таксама ўвайшлі прадстаўнікі розных губерняў і арганізацый: Ганна Моль з Рэжыцы, Алена Сакалоўская з Навагрудка, Ігнаці Турскі і Вітольд Чыж (вядомы пад псеўданімам А. Бульба) з Вільні. Мастацкае кіраўніцтва выстаўкай было даручана прафесару Фердынанду Рушчыцу і старшыні Літоўскага мастацкага таварыства мастаку Антонію Жмуйдзінічысу.

Фінансаванне праекта забяспечвалася змешанымі крыніцамі: Міністэрства сельскай гаспадаркі ў Санкт-Пецярбургу выдзеліла 2500 рублёў пры ўмове збору аналагічнай сумы мясцовай грамадскасцю. Фундатарамі выступілі гарадская ўправа Вільні, сельскагаспадарчае таварыства і прыватныя асобы, якія рабілі дабрачынныя ўклады. Падрыхтоўчая праца, уключаючы збор экспанатаў праз губернскія і павятовыя земствы, была завершана ў рэкордна кароткі тэрмін — менш чым за паўгода.

Мастацкае афармленне

Выстаўка размясцілася ў гарадской канцэртнай зале на Вастрабрамскай вуліцы. Перад уваходам была ўзведзена саламяная страха на чатырох драўляных слупах, пад якой размяшчалася велізарная каляровая афіша. Ідэя мастацкага вырашэння і візуальнай ідэнтыфікацыі выстаўкі належала Ф. Рушчыцу. На афішы, надрукаванай у Варшаве, на цёмна-чырвоным фоне быў адлюстраваны чорны рыцар герба «Пагоня» ў абрамленні звязаных паміж сабой віленскіх велікодных пальмаў і ўзорыстых народных паяскоў. Гэты матыў сімвалізаваў гістарычную еднасць беларусаў і літоўцаў пад агульным старажытным гербам.

Мастак таксама старанна прадумаў экспазіцыю паасобных губерняў. Напрыклад, прастора Мінскай губерні перадавала характар беларускага краю праз гармонію і спакой колераў: на белым фоне палотнаў віселі дзве пастуховы трубы і звісалі ўзорыстыя ручнікі. Колеравая гама экспазіцыі (белы, шэра-белы, чырвоны і чорны) не мела ніякіх дысанансаў, што, па словах аглядальнікаў, ідэальна адлюстроўвала душу беларуса.

Экспазіцыя Згодна з каталогам, на выстаўцы лічылася 3433 адзінкі, аднак фактычная колькасць экспанатаў перавышала 8 тысяч. Экспазіцыя мела дакладную структуру і падзялялася на гістарычна-мастацкія калекцыі, вялікія рэгіянальныя аддзелы па губернях і паветах, а таксама дэманстрацыю дасягненняў рамесных школ і майстэрняў.

Прыватныя і інстытуцыянальныя калекцыі Літоўскую частку выстаўкі істотна дапаўнялі археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы ад Таварыства сяброў навук, а таксама прыватныя зборы М. Брэнштайна, Ужэнблы і П. Кончанкі. Мастак Ф. Рушчыц выставіў уласны збор традыцыйных велікодных пальмаў (вядомых як віленскія вербы). Беларуская спадчына была яскрава прадстаўлена калекцыяй старасветчыны А. Брадоўскага, якая налічвала 214 прадметаў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва XVII—XIX стагоддзяў, у тым ліку ўнікальныя ўзоры вышыўкі шоўкам і пацеркамі, вырабы з металу, а таксама разьбяныя муштукі і табакеркі з капавага кораня.

Вялікім блокам дэманстраваліся экспанаты, сабраныя рэдакцыяй беларускай газеты «Наша Ніва» (176 адзінак). Гэты збор уключаў ганчарныя вырабы з Глыбокага Дзісенскага павета (у прыватнасці вазоны ў выглядзе ўрн), гліняныя цацкі-свістулькі ў выглядзе «пані» і «конікаў», вырабы з бяросты, металу, карункі, вышыўкі залатымі ніцямі, каптуры і слуцкія паясы. Сярод драўляных вырабаў вылучаліся цукарніцы, сальнічкі, лыжкі з рыбкай з Бельскага павета і дуплянка працы невядомага беларускага майстра-самавука. Асобную гістарычную каштоўнасць у калекцыі ўяўляла шкло Урэцкай мануфактуры са Слуцкага павета: шклянкі і кілішкі XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Выдавецкая суполка «Загляне сонца і ў наша ваконца» прадставіла поўныя дзявочыя і мужчынскія народныя строі.

Ткацтва і адзенне беларускіх губерняў Найбольш шырока на выстаўцы дэманстравалася народнае ткацтва: посцілкі, дываны, ільняныя і ваўняныя тканіны, абрусы і фартухі. Самай высокай якасцю і коштам вылучаліся тканіны з Гродзеншчыны, у той час як вырабы Магілёўшчыны дамінавалі багаццем чырвонага колеру. Звяртала ўвагу вялікая колькасць тканых узорыстых паясоў з Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерняў, з якіх нават сшывалі цэлыя дываны (адзін такі дыван налічваў 56 паясоў). Экспанавалася ўнікальная калекцыя з больш чым 200 жаночых каптуроў з Ашмянскага і Вілейскага паветаў.

На манекенах былі прадстаўлены поўныя жаночыя і мужчынскія строі з Бабруйскага, Слуцкага і Сакольскага паветаў. Сялянка Таццяна Кузьма з мястэчка Кажан-Гарадок Пінскага павета прадставіла поўны жаночы ўбор паляшучкі, які складаўся са спадніцы, фартуха, кашуляў, гарсэта, наміткі і пацерак. Аверка Саўчук з вёскі Клешчы дэманстраваў традыцыйныя пасталы і саламяны капялюш.

Рэгіянальныя асаблівасці і асобныя майстры Экспазіцыя Мінскай губерні перадавала характар беларускага краю праз спакойную гармонію колераў (белы, шэра-белы, чырвоны і чорны). Тут вылучалася старая бажніца са сціплай салярнай арнаментыкай і традыцыйныя саламяныя павукі з Вілейшчыны. Знакаміты ганчар В. Ланеўскі з Ракава выставіў дзясяткі прадметаў: глякі, збанкі, траякі, а таксама 47 гліняных лялек і 41 казака. З маёнтка Замосце Ігуменскага павета калекцыянер А. Ельскі прадставіў музычны інструмент ліру, мадэлі сахі і сеялкі, табакеркі і мноства ручнікоў. Алена Ваньковіч з мястэчка Беразіно дэманстравала мясцовыя дываны і абрусы, Пелагея Саладуха з Бабруйскага павета — узоры вышыўкі, а графіня Соф’я Тышкевіч з Валожына — ільняныя і паўваўняныя тканіны.

Ад Гродзенскай губерні ўвагу прыцягвала калекцыя штучных кветак з паперы (ружы, флоксы, гладыёлусы) ад каталіцкага кляштара пры касцёле Святой Брыгіты ў Гродна. Асобным упрыгожваннем сталі каля 65 велікодных пісанак, распісаных у тэхніцы васкавання Янінай Храстоўскай з вёскі Дулебава і Тэкляй Райшэль з Навасёлак.

У аддзеле Магілёўскай губерні сяляне з Крычава выставілі гліняны посуд (у тым ліку місы-латкі і імбрыкі), Карней Бацянкоў з Оршы — гліняныя цацкі-кагуцікі, а Хведар Мартынаў з вёскі Мірагошч — мужчынскія і жаночыя лапці. Віцебская губерня вылучалася багатай калекцыяй керамікі ад губернскага земства (збанкі, імбрыкі, свістулькі, цацкі-каты), а Пётр Мядзведзеў з Веліжа дэманстраваў вырабы з юфцевай скуры.

Навучальныя ўстановы і майстэрні Адметнай рысай выставы стала дэманстрацыя дасягненняў навучальна-паказальных майстэрняў і рамесных школ, створаных земствамі і дабрачыннымі таварыствамі дзеля паляпшэння якасці саматужнай вытворчасці. Цяцерынская рамесная школа пры Магілёўскім земстве прадставіла слясарныя і чарцёжныя інструменты, такія як цыркулі і абцугі. Навыкі апрацоўкі металу дэманстравала таксама слясарная школа з мястэчка Вішнева Віленскай губерні, якая выставіла жалезныя шрубы і інструменты. Кашыкарская майстэрня Гомельскага земства і майстэрня з Нова-Аляксандраўска Ковенскай губерні выставілі плеценыя з лазы і трыснягу сталы, крэслы, дзіцячую мэблю (створаную паводле папулярных замежных альбомаў) і клеткі для птушак. Багатую экспазіцыю сталярных вырабаў, шаф, а таксама шыцця і вышыўкі падрыхтавалі майстэрні пры віленскім прытулку «Дом Сэрца Езуса».

Ткацкія школы з Севасцянавічаў, Чачэрска, а таксама Лепельскай земскай управы з Ветрына дэманстравалі ўзоры баваўнянай і льняной тканіны. Асабліва вызначылася ткацкая школа Ганны Моль з Рэжыцы: яна ўстанавіла на выставе пяць палепшаных шырокіх варштатаў, на якіх сялянскія жанчыны прама на вачах у публікі дэманстравалі працэс стварэння складаных тканін (драпаў і шавіётаў), што служыла эфектыўнай нагляднай прапагандай новага абсталявання для пашырэння збыту сярод гарадскіх пакупнікоў.

Адукацыйны і эканамічны аспект Адметнай рысай выставы было тое, што побач з вырабамі саматужнікаў яна шырока дэманстравала дасягненні навучальна-паказальных майстэрняў і школ рамёстваў, арганізаваных губернскімі і павятовымі земствамі. Свае вырабы прадставілі ткацкія школы з Севасцянавічаў, Леплі, Чачэрска, а таксама кашыкарская майстэрня Гомельскага земства, якая выплятала сталы, крэслы і дзіцячую мэблю паводле папулярных замежных альбомаў. Ткацкая школа Г. Моль устанавіла на выставе пяць палепшаных шырокіх варштатаў, на якіх сялянскія жанчыны прама на вачах у публікі дэманстравалі працэс стварэння складаных тканін, што служыла нагляднай прапагандай удасканаленага абсталявання для пашырэння збыту сярод гарадскіх пакупнікоў.

Значэнне і грамадскі рэзананс Выстава выклікала шырокі рэзананс у грамадстве і дэталёва асвятлялася ў разнамоўнай прэсе. Каталог выставы быў надрукаваны на беларускай мове, што дэманстравала рост нацыянальнай самасвядомасці і вымагала пашаны да роднай мовы. Падзею падрабязна апісвалі газета «Наша ніва», польскамоўныя выданні «Tygodnik Wileński» і «Ziemia» (у прыватнасці, у вялікім артыкуле У. Загорскага). Варшаўскі часопіс «Wieś Ilustrowana» прысвяціў увесь свой вераснёўскі нумар народнаму мастацтву Літвы і Беларусі, змясціўшы ў ім фотаздымкі экспанатаў, тэксты песень, верш М. Багдановіча «Слуцкія ткачыхі» і артыкулы беларускіх дзеячаў.

Навуковая каштоўнасць экспазіцыі палягала ў тым, што яна ўпершыню дала праўдзівы і сістэматызаваны вобраз народнай творчасці краю і дала магчымасць для яе параўнальнага аналізу. Мерапрыемства значна стымулявала этнаграфічныя даследаванні і заклала гістарычны падмурак для стварэння ў будучыні Этнаграфічнага музея Віленскага ўніверсітэта і Беларускага музея, арганізаванага І. Луцкевічам.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:1913 год у Беларусі Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:Выстаўкі Катэгорыя:Мастацтва Беларусі Катэгорыя:Мастацтва Літвы Катэгорыя:1913 год у Літве Катэгорыя:Фердынанд Рушчыц