Гро́дзенскія ве́рбы, гродзенскія пальмы, лапаткі — унікальная форма народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і рытуальныя сімвалы Вербнай нядзелі, якія традыцыйна вырабляюцца на тэрыторыі паўночна-заходняй Гродзеншчыны. У адрозненне ад роднасных круглых віленскіх вербаў, гродзенскія пальмы маюць характэрную плоскую форму. Традыцыя роспісу і вырабу велікодных вербаў у 2016 гадах была ўнесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Гісторыя і носьбіты традыцыі Звычай упрыгожваць галінкі вярбы першымі вясновымі кветкамі і травамі здаўна існаваў у каталіцкіх і праваслаўных сем'ях Гродзенскага рэгіёна. Мяркуецца, што мастацкае ўдасканаленне гэтай традыцыі мае агульныя вясковыя карані з віленскімі пальмамі, аднак на Гродзеншчыне яна пайшла ўласным шляхам, сфарміраваўшы адметную лакальную тэхналогію. Звычай быў найбольш пашыраны ў канцы XIX — першай палове XX стагоддзя ў самім Гродна, а таксама ў гарадскім пасёлку Сапоцкін, аграгарадках Адэльск і Індура Гродзенскага раёна.

У часы атэістычнай палітыкі савецкай улады традыцыя практычна заняпала і сышла ў падполле, аднак яе ўдалося захаваць дзякуючы асобным сем'ям майстроў. Асноўнымі сучаснымі носьбітамі і папулярызатарамі вырабу гродзенскіх велікодных вербаў з'яўляюцца чатыры сястры з Гродна (у дзявоцтве Сарасек): Ванда (нар. 1931), Данута Альшэўская (нар. 1933), Чэслава (нар. 1938) і Дамініка Кавалёнак (нар. 1941). Яны перанялі гэтае майстэрства яшчэ ў дзяцінстве ад сваёй маці Гелены Іосіфаўны (нар. 1907), жыхаркі вёскі Вялікая Капліца. Пасля доўгага перапынку, з пачаткам грамадскіх змен у канцы 1980-х гадоў, сёстры пачалі актыўна адраджаць старажытнае рамяство. Напярэдадні кожнага свята кожная з майстрых вырабляла да 100 аўтарскіх пальмаў на продаж, што дазволіла вярнуць гродзенскім вербам шырокую вядомасць далёка за межамі рэгіёна.

Тэхналогія і асаблівасці вырабу Галоўнай візуальнай адметнасцю гродзенскай вербы з'яўляецца яе плоская форма (з-за чаго ў народзе яе часта называюць «лапаткай»). Па сваім сілуэце яна нагадвае птушынае пяро або сапраўдны ліст паўднёвай пальмы, якім урачыста сустракалі Ісуса Хрыста пры ўваходзе ў Іерусалім. Кампазіцыя ствараецца абавязкова на аснове трох галінак белай вярбы, што нясе ў сабе выразны сакральны і хрысціянскі падтэкст.

Тэхналогія пляцення вылучаецца асаблівай вытанчанасцю. Для дэкарыравання выкарыстоўваюцца разнастайныя прыродныя матэрыялы: жытнія і аўсяныя каласкі, цімафееўка, канапелька, мятлік, ядловец, барвенак, сасновыя шышкі, а таксама шматлікія сухацветы (бяссмертнікі), крываўнік і чабор. Усе гэтыя элементы сіметрычна і паслядоўна прымотваюцца ніткамі да асновы, пачынаючы з самай вяршыні. Гэта стварае дэкаратыўную вертыкальную рытміку і шмат’ярусную кампазіцыю. Майстры часта выкарыстоўваюць як расліны натуральнай прыроднай афарбоўкі, так і штучна пафарбаваныя ў яркія колеры пры дапамозе анілінавых фарбавальнікаў. Сярэдні памер гатовага вырабу звычайна складае каля 50 сантыметраў. З мастацкага пункту гледжання стварэнне такой вербы сінтэзуе прыёмы, роднасныя традыцыйнаму ткацтву і саломапляценню.

Значэнне і сучаснае выкарыстанне У традыцыйнай культуры гродзенскія вербы выконваюць адначасова функцыі рытуальнага прадмета і твора дэкаратыўнага мастацтва. У Вербную нядзелю вернікі прыносяць іх у касцёлы і цэрквы для ўрачыстага асвячэння. Пасля свята свянцоныя пальмы абавязкова кладуць парамі (па дзве) каля абраза на покуці. Па народных вераваннях, яны прыносяць у хату гаючую энергетыку лесу і поля, даруюць сямейнае шчасце і служаць магутным абярэгам ад навальніцы і маланак.

Раней свянцоная вярба шырока выкарыстоўвалася і ў гаспадарчай магіі: ёю традыцыйна выганялі жывёлу на поле ў дзень Святога Юр’я, а ўвосень, на Дзяды, старыя вербы адносілі на могілкі. У сучасных умовах, акрамя свайго непасрэднага рэлігійнага прызначэння, гродзенская пальма стала папулярным элементам дэкору гарадскіх і вясковых інтэр’ераў, а таксама арыгінальным рэгіянальным сувенірам, які актыўна экспануецца на кірмашах і фестывалях народнай творчасці.

Гл. таксама Віленскія вербы

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі Катэгорыя:Нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі Катэгорыя:Культура Гродна Катэгорыя:Культура Гродзенскага раёна Катэгорыя:Вялікдзень