thumb|Nowe Miasto sfotografowane przez satelitę wywiadowczego w 1965 r. Widoczny obszar od Rataj, przez Żegrze, aż do Starołęki Starołęka – dzielnica Poznania, na osiedlu samorządowym Starołęka-Minikowo-Marlewo. Położona jest nad wschodnim brzegiem rzeki Warty.
Wieś duchowna Starołęka Mała, własność Klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych w Poznaniu pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 248..
Położenie, obszar Obejmuje obszar dwóch dawnych podpoznańskich wsi – Starołęki Małej (potocznie po prostu Starołęki) oraz Starołęki Wielkiej.
Nazwa Obecna część miasta Poznań o nazwie Starołęka była kiedyś osobną wsią o tej nazwie, położoną 4 km na południe od Starego Rynku w Poznaniu. Pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z 1253, a następny z łacińskiego dokumentu z 1413 (wg zachowanej kopii z XVIII wieku) gdzie odnotowano ją pod obecną nazwą „Starołęka”, 1423 (wg kopii z lat 1488-1492) „Staralanka”, 1428 „Staralanka”, 1433 „Staralanka Monachorum”, 1446 (wg kop. XVIII wiecznej) „Stara Łęka claustri”, 1563 „Stara Lanka Minor”, 1577 „Staroleka”, 1580 „Starołęczka”, 1599 „Starołęce Mnissei”.
Po rozbiorach Polski, kiedy miejscowość znajdowała się w zaborze pruskim nazwę miejscowości zgermanizowano na Luisenhain. W 1919 po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, po traktacie wersalskim przywrócono polską historyczną nazwę Starołęka. W czasie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939-1945 nazistowska administracja III Rzeszy ponownie zmieniła nazwę na niemiecką.
Historia Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych w rejonie Starołęki (terasa warciańska) znaleziono najstarsze ślady pobytu człowieka na terenie obecnego Poznania – wyroby krzemienne kultur mazowszańskich z około 20–10 tys. lat p.n.e. (drugim takim miejscem był Szeląg)Zygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1971, s.11. Odnaleziono również ślady osadnictwa w postaci ułamków naczyń pradziejowych i wczesnośredniowiecznych, dwa cmentarzyska z XV-XVI wieku oraz ślady osady nowożytnej.
Miejscowość była początkowo wsią książęcą należącą do władców Wielkopolski, później szlachecką, własnością mieszczan poznańskich, a następnie kościelną należącą klasztoru karmelitów od kościoła Bożego Ciała. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1413 odnotowana w powiecie poznańskim w parafii Głuszyna Zygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1971, s.11.
Od 1253 wieś należała do miasta Poznania. W 1314 książę wielkopolski, późniejszy król polski, Władysław I Łokietek skonfiskował ją miastu i odtąd była wsią szlachecką, następnie mieszczańską, podzieloną na kilka części, będących w posiadaniu różnych rodzin poznańskich, m.in. Macieja Starołęskiego noszącego od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Starołęka Mała pierwotnie stanowiła północną część szlacheckiej wsi o nazwie Starołęka (obecnie Starołęka Wielka). W początku XV wieku część tą nabyła mieszczańska rodzina Strosbergów, która była jej właścicielami w latach 1408–1413. Następnie w 1413 Mikołaj Strosberg wraz z braćmi sprzedali ją karmelitom trzewiczkowym z kościoła Bożego Ciała. W 1423 wieś odnotowano jako własność mnichów z tego klasztoruJacek Wiesiołowski, Wsie parafii głuszyńskiej w świetle Liber beneficiorum z 1510 roku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.83-84, ISSN 0137-3552.
W 1428 król polski Władysław II Jagiełło nadał klasztorowi Bożego Ciała poza murami miasta Poznania dwa łany folwarczne w Obrzycy pod Poznaniem, (obecnie w granicach miasta), położone przy folwarku klasztornym Starołęka oraz przy drodze łączącej wieś Żegrze z jeziorem Pietrowo. W 1450 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził klasztorowi Bożego Ciała nadanie swego ojca Władysława II Jagiełły obejmujące wieś Starołęka oraz dwóch rybitwów.
W 1425 przeor i konwent kl. Bożego Ciała oraz brat Henryk rządca w Starołęce byli w sporze sądowym z pracownikiem Piotrem wieśniakiem (łac. „rusticus”) z Ninkowa. Piotr wniósł o zwrot 4 grzywien pożyczonych bratu Henrykowi, pod których zastaw otrzymał jeden łan w Starołęce zasiany zbożem ozimym, pod warunkiem, że zwróci ten łan także obsiany zbożem ozimym. Piotr jednak obsiał ten łan także zbożem jarym. W 1443 Dziersław Leszczyński został pozwany o zniszczenie zasiewów w posiadłościach i folwarkach klasztoru Bożego Ciała, w tym m. in. w Starołęce.
W XV wieku wieś klasztorną Starołęka dzierżawili najemcy. Zachowała się pełna treść umowy dzierżawnej z pierwszej połowy XV wieku opisująca zasady na jakich dzierżawiona była wieś Starołęka. W 1446 zawarto ugodę w sprawie dzierżawy wsi pomiędzy Andrzejem Bolestą, przeorem klasztoru Bożego Ciała, a Januszem Zieleńskim, dzierżawcą wsi Starołęka i Czapury oraz tamtejszych folwarków i sołectwa w starołęskiego. Według umowy Janusz miał posiadać w dzierżawie te wsie wraz z folwarkami i sołectwem w roku bieżącym i następnym do dnia św. Marcina (czyli 11 listopada). Z tego tytułu zobowiązany był do zapłaty w obu latach po 24 grzywny na św. Marcina. Z sumy dwuletnich opłat w wysokości 48 grzywien Janusz miał potrącić sobie 42 grzywny za wcześniejszą dokonaną przez niego opłatę za sołectwo w Starołęce, które kupił za 42 grzywny. Z tej przyczyny w drugim roku zapłacił klasztorowi jedynie 10,5 grzywny i 10 groszy. Dlatego, że Janusz wziął od kmieci klasztornych 3,5 grzywny i 10 groszy powinien według umowy oddać wsie z rolami i ze stogiem siana w takim stanie, w jakim je otrzymał czyli 40 dobrych kóp dobrego żyta, w dobrych snopach powiązanych przez kmieci (łac. „de ligacione kmethonorum”), tak jak otrzymał. Natomiast z lasów należących do wsi Czapury i Starołęka nie mógł sprzedawać, darowywać i wycinać drzew na swoją potrzebę, a jedynie na opał dla siebie mógł użyć wierzby i olchy oraz brać drzewa już ścięte. Łąka zwana „Mniszek” w Starołęce została zastrzeżona na wyłączny użytek dla klasztoru. Odnotowano również, że zagrodnicy z Obrzycy mieli być sądzeni przez klasztor według prawa niemieckiego. Dzierżawca Janusz Zieleński miał także w ramach swoich obowiązków pomagać stróżowi lasów, naprawiać płoty i budynki dworskie oraz nie trzymać więcej niż 30 wołów i nie odprawiać sądów ławniczych bez wiedzy klasztoru.
W drugiej połowie XV wieku odnotowano skandal obyczajowy związany z wsią oraz przestępstwo kryminalne na tym tle. W 1475 szlachcianka Anna Przebędowska z Przebędowa została znieważona przez Jana Mrzankę z Krzesin, który nazwał ją nierządnicą. Powiedział, że poszła do Starołęki z „drugą sobie podobną” i że jest kochanicą mnichów, a następnie pobił ją i zranił .
Archiwalne źródła historyczne wspomniały mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów. W 1423 wspomniany został Gniech (prawdopodobnie kmieć), który niegdyś siedział w Starołęce, a później w Siekierkach Wielkich. W 1433 wspomniano pracownika Mikołaja ze Starołęki, który toczył proces z polskim szlachcicem Tomaszem ze Starołęki o trzy wiardunki w ramach umowy poręczenia. W 1438 sołtys i kmiecie starołęscy pozwani zostali przez Stanisława prepozyta w Głuszynie. W 1449 wspomniani zostali kmiecie starołęscy: Janusz Ninkowski, z synem Mikołajem, Stanisław Lubecz, Marcin Gorczyński, Mikołaj Wielki, Fryderyk Jan oraz Piotr Rataj, którzy poręczyli przed radą miasta Poznania za oskarżonego o przemoc na drodze królewskiej oraz inne przestępstwa Stanisława syna kmiecia Piotra Rataja, że nie będzie wyrządzał krzywdy miastu Poznaniowi i jego mieszkańcom pod karą 30 grzywien. W 1524 Jan ze Starołęki winien był przeorowi i konwentowi karmelitów Bożego Ciała oraz pracownicy Jadwidze Karpiowej i jej synowi Wojciechowi ze Starołęki 6 grzywien za zabicie Jana Karpia ze Starołęki. W 1530 skwitowany został z tej sumy przez Szymona i Macieja synów pracownika Marcina Karpia z Starołęki, bratanków Wojciecha niegdyś kmiecia starołęckiego, a wówczas kmiecia w Komornikach .
Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych. W 1510 Starołęka została zwolniona od podatku. We wsi klasztoru Bożego Ciała były 4 łany, 8 kmieci, karczma, w której odbywał się wyszynk. W 1563 we wsi miał miejsce pobór od 3,5 łana oraz od młyna wodnego zwanego korzecznikiem, czyli stojącego przy rzece tzw. nasiębiernego. W 1580 pobrano podatki od 2 łanów, jednego zagrodnika, jednego półłanka opuszczonegoJacek Wiesiołowski, Wsie parafii głuszyńskiej w świetle Liber beneficiorum z 1510 roku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.83-84, ISSN 0137-3552.
Zabory Polski Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Na przełomie XIX i XX wieku Starołęka stała się dynamicznie rozwijającym przedmieściem przemysłowym Poznania. W 1885 miała 185 ha powierzchni i liczyła 322 mieszkańców, głównie katolików. Były tu 42 budynki mieszkalne. W 1875 oddano do użytku linię kolejową do Kluczborka ze stacją Luisenhain. W 1886 urządzono przy dworcu stację pocztową. Położenie bezpośrednio przy Warcie i linii kolejowej zwróciło uwagę poznańskich przemysłowców, którzy rozpoczęli tu lokowanie zakładów przemysłowych. Jednym z pierwszych był Roman May, który wzniósł Chemiczną Fabrykę Nawozów Sztucznych w 1879. W 1881 zbudowano nabrzeże przeładunkowe nad Wartą. Dynamiczny rozwój przyniosło ostatnie dziesięciolecie XIX wieku, a od początku XX wieku wieś zaczęła zyskiwać charakter przemysłowy, co wiązało się z poważnym wzrostem cen gruntów. W 1901 powstał znacznych rozmiarów spichlerz nad Wartą, w bezpośrednim sąsiedztwie stacji kolejowej i mostu na Warcie (nieistniejący). W 1905 gmina Mała Starołęka zajmowała 198,5 ha i liczyła 1105 mieszkańców, w większości Polaków i katolików. Bliskość stacji Łęgów Dębińskich sprzyjała również rozwojowi funkcji rekreacyjnej – przy ul. Starołęckiej wyrosły ogródki rozrywkowe, m.in. popularna restauracja ogrodowa Bogusława Kempfa (wcześniej Zameczek nad Wartą), czy oberża Zum Deutscher Kaiser. W 1902 powstała szkoła gminna. W 1905 powiększono i rozbudowano stację kolejową. W 1903 dobudowano do mostu kolejowego kładkę pieszą, co uderzyło w funkcjonującą obok przeprawę promową braci Kanoniczaków. W 1905 przejście piesze oświetliły lampy elektryczne. W tym samym roku skasowano przystanek kolejowy na Dębinie, co wywołało protesty ludności (bezskuteczne)Waldemar Karolczak, Z dziejów Małej Starołęki na początku XX wieku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.190-210, ISSN 0137-3552.
Licznie powstawały różnego rodzaju towarzystwa, tak polskie, jak i niemieckie. W 1912 założono np. polskie Koło Śpiewackie, czy niemiecki Związek Kombatantów powstały w 1904. W 1905 powołano Towarzystwo Biblioteczne, a w 1908 powstało Towarzystwo Ochotniczej Straży Pożarnej Małej Starołęki.
Starołęki nie omijały też klęski, zwłaszcza pożary. Dwa największe miały miejsce 5 października 1907 w Fabryce Mydła Ludwiga Ascha i 31 lipca 1910 w młynie braci Brummerów.
Okres II RP Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przeprowadzono 11 czerwca 1919 wybory radnych gminy. Do głosowania upoważnione były 803 osoby. 1 października tego roku wybrano pierwszego polskiego sołtysa Starołęki – Kazimierza Wyszyńskiego. W 1921 we wsi mieszkało 1997 osób, w tym 1825 PolakówDanuta Książkiewicz-Bartkowiak, Piastowska Starołęka znów w Poznaniu. Przyłączenie gminy do miasta, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.212-225, ISSN 0137-3552.