Wystawa interaktywna jest rodzajem ekspozycji muzealnej, w której zwiedzający nie ogranicza się do obserwowania prezentowanych treści, lecz poprzez własne działania wpływa na sposób ich prezentacji lub przebieg prezentowanego zjawiska. Interakcja z wystawą może angażować różne zmysły, a jej formą mogą być zarówno manipulowanie fizycznymi elementami eksponatu, jak i korzystanie z urządzeń elektronicznychTeresa Zachara, „Technologia cyfrowa w muzeach narracyjnych na przykładzie Muzeum Powstania Warszawskiego i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN”, „Zagadnienia Informacji Naukowej – Studia Informacyjne” 2016, t. 54, nr 2 (108), podrozdz. 3.1 „Wystawa interaktywna”, s. 104, https://old.sbp.pl/repository/wydawnictwo/Czasopisma/ZIN/ZIN_2016_2.pdf [dostęp: 8.09.2026].

Charakterystyka i formy interaktywności

Wystawa interaktywna jest formą ekspozycji, w której zwiedzający uczestniczy w prezentacji poprzez wykonywanie określonych działań. W odróżnieniu od tradycyjnej ekspozycji, której odbiór opiera się przede wszystkim na obserwacji i przyswajaniu informacji, wystawa interaktywna zakłada aktywność odbiorcy i możliwość wpływania na przebieg prezentowanego doświadczenia. Interakcja może polegać na manipulowaniu elementami eksponatu, wykonywaniu doświadczeń, wyborze określonych treści lub parametrów, a także na reagowaniu eksponatu na działania odwiedzającego.

Interaktywność może być realizowana za pomocą fizycznych modeli, mechanizmów i urządzeń, których działanie zależy od czynności wykonywanych przez zwiedzającego. Wystawy tego typu pozwalają m.in. samodzielnie przeprowadzać doświadczenia, zmieniać parametry układu, obserwować jego reakcje i porównywać uzyskane rezultaty. Szczególną rolę tego rodzaju rozwiązania odgrywają w muzeach i centrach nauki,, gdzie aktywność zwiedzającego może stanowić element procesu poznawczego i edukacyjnego. Interaktywny eksponat nie musi zatem wykorzystywać technologii cyfrowej – interakcję mogą zapewniać również proste mechanizmy, modele i urządzenia mechaniczne.

Inną formą interaktywności jest interakcja narracyjna i decyzyjna, w której użytkownik wybiera treści, działania lub kolejne etapy prezentacji. Poszczególne stanowiska mogą być również połączone w grę interaktywną, w której działania wykonywane przez zwiedzającego tworzą ciąg zadań lub wpływają na dalszy przebieg zwiedzania. Tego rodzaju rozwiązania łączą interakcję z elementami zabawy, narracji i grywalizacji.

Technologie interaktywne Interaktywność wystaw może być wspierana przez technologie cyfrowe i audiowizualne. Stosowane są m.in. ekrany dotykowe, kioski multimedialne, projektory, systemy reagujące na ruch i gesty oraz inne urządzenia pozwalające użytkownikowi wybierać i modyfikować prezentowane treści. Technologie te mogą służyć zarówno do przekazywania informacji, jak i do uruchamiania doświadczeń, wizualizacji lub innych form interakcji.

Jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań są kioski multimedialne (infokioski), wyposażone w wyświetlacz oraz urządzenie umożliwiające komunikację z użytkownikiem, np. klawiaturę lub panel dotykowy zintegrowany z monitorem. Mogą one zawierać materiały tekstowe, fotografie, filmy, animacje, nagrania dźwiękowe i inne treści obsługiwane przez oprogramowanie.

Technologie cyfrowe mogą pełnić zarówno funkcję samodzielnego narzędzia interakcji, jak i uzupełnienia fizycznego eksponatu. Ekran może umożliwiać wybór dodatkowych informacji, zmianę parametrów doświadczenia lub sterowanie prezentacją, podczas gdy projektory i systemy reagujące na ruch pozwalają integrować działania zwiedzającego z obrazem, animacją lub innymi elementami środowiska wystawy. Przykładowo, w Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi do wyposażenia ekspozycji zaliczono m.in. monitory, rzutniki multimedialne, projektory holograficzne i ekrany mgielne, a kioski multimedialne zdefiniowano jako stanowiska wyposażone w wyświetlacz i narzędzie komunikacji z użytkownikiem, w tym panel dotykowy.

Wystawy interaktywne w muzeach i centrach nauki

Wystawy interaktywne są formą ekspozycji często stosowaną w centrach nauki, których ekspozycje opierają się na samodzielnym eksperymentowaniu i nauce przez zabawę. Zwiedzający nie jest traktowany wyłącznie jako odbiorca informacji, lecz jako aktywny uczestnik procesu poznawczego. Interaktywne eksponaty mogą umożliwiać zwiedzającemu wywoływanie zjawisk, zmianę ich parametrów, obserwowanie rezultatów i samodzielne formułowanie wniosków. Tak rozumiana interaktywność jest związana z koncepcją uczenia się przez doświadczenie: wiedza powstaje nie tylko w wyniku przekazania informacji, lecz także poprzez działanie, obserwację i interpretację.

Ten model zwiedzania stosowany jest m.in. w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. W Strefie Eksperymentowania znajduje się około 200 stacji doświadczalnych, pozwalających obserwować, testować i badać zjawiska przyrodnicze; w opisie metody edukacyjnej centrum eksponaty określane są jako „stacje doświadczalne”. Badania prowadzone na przykładzie Centrum Nauki Kopernik wskazują ponadto, że interaktywne eksponaty mogą być traktowane jako narzędzia wspierające samodzielną, spontaniczną eksplorację i konstruowanie znaczeń przez zwiedzających.

Przykładem wykorzystania różnych modeli interaktywności w jednej instytucji jest EC1 Łódź – Miasto Kultury. W Centrum Nauki i Techniki EC1 interaktywność związana jest z eksperymentowaniem i bezpośrednim działaniem na eksponatach. Już na etapie tworzenia ekspozycji CNiT założono wykorzystanie pokazów i eksperymentów wkomponowanych w zachowaną infrastrukturę dawnej elektrowni, uzupełnionych o elementy interaktywne i multimedialneEC1 Łódź – Miasto Kultury, Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia [SIWZ], postępowanie dotyczące wykonania ekspozycji oraz dostawy wyposażenia Centrum Nauki i Techniki EC1, Łódź 2018, https://bip.ec1lodz.pl/files/docs/siwz8.pdf [dostęp: 8.09.2026]. Projekt ekspozycji zakładał również wykorzystanie oryginalnych urządzeń i maszyn, których działanie miało być objaśniane za pomocą multimedialnych kiosków informacyjnych, a w części przypadków możliwe było ich bezpośrednie uruchamianie lub obsługiwanie przez zwiedzających.

Odmienny model zastosowano w Narodowym Centrum Kultury Filmowej, gdzie interaktywność została wykorzystana do budowania narracji i rozgrywki. Wystawa „Materia Kina” została zaprojektowana jako ekspozycja przedstawiająca kolejne etapy powstawania filmu, a jej cechą charakterystyczną miała być możliwość wyboru gry jako sposobu zwiedzania, łączącej kolejne stanowiska w jedną rozgrywkę. Kkilkanaście stanowisk zawierają interaktywne gry i zabawy o różnym stopniu aktywizacji widza; rozwiązanie to pozwala przejść przez kolejne fazy produkcji filmu poprzez wykonywanie zadań i podejmowanie decyzjiZespół kuratorski Narodowego Centrum Kultury Filmowej pod kierunkiem dr. hab. Rafała Syski, Koncepcja programowa Narodowego Centrum Kultury Filmowej, Łódź 2017, rozdz. 1.2 „Ogólna koncepcja zagospodarowania przestrzeni i komunikacji wewnątrz budynków Narodowego Centrum Kultury Filmowej”, s. 13–14, https://bip.ec1lodz.pl/files/docs/zalacznik_2.1._koncepcja_programowa_nckf.pdf [dostęp: 8.09.2026]. W tym przypadku interaktywność nie ogranicza się więc do fizycznego eksperymentowania z pojedynczym eksponatem, lecz staje się elementem organizującym narrację całej ekspozycji.

Zobacz też Edukacja muzealna Wystawiennictwo

Przypisy

Kategoria:Rodzaje muzeów Kategoria:Wystawy