Nagroda Akademii Filmowej (ang. Academy Award), znana powszechnie jako Oscar – amerykańska nagroda filmowa, przyznawana corocznie od 1929 roku przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej (AMPAS). Uznawana za najważniejsze i najbardziej prestiżowe wyróżnienie przemysłu filmowego.
Oscary są przyznawane corocznie w uznaniu za osiągnięcia artystyczne i techniczne w filmach kinowych minionego roku kalendarzowego. Wręczane są w 24 kategoriach konkursowych, z czego najważniejsza, najlepszy film, honoruje całokształt dzieła filmowego, zaś pozostałe – poszczególne aspekty produkcji filmowej lub rodzaje filmów. Nominowani, a następnie laureaci są wyłaniani w wyniku głosowania członków AMPAS, podzielonych na sekcje. Ogłoszenie zwycięzców i wręczenie nagród odbywa się podczas ceremonii, organizowanej w lutym lub marcu w Los Angeles, od 2002 w Dolby Theatre. Począwszy od 1930 gale były transmitowane przez radio, zaś od 1953 są emitowane przez telewizję. Nieprzerwanie od 1976 na terenie Stanów Zjednoczonych Oscary emituje kanał ABC. Od 2029 ceremonie będą transmitowane globalnie w serwisie YouTube.
Poza głównymi ceremoniami przyznawane są także wyróżnienia pozakonkursowe. W ramach Nagród Gubernatorów wręczane są: Oscar honorowy za całokształt działalności, Nagroda im. Irvinga G. Thalberga za wysoką jakość produkcji filmowych i Nagroda za działalność humanitarną im. Jeana Hersholta. Przyznawane są także , w tym Nagroda im. Gordona E. Sawyera za wkład technologiczny w branżę filmową.
Oscary, wraz z telewizyjnymi Emmy, muzycznymi Grammy i teatralnymi Tony, tworzą czwórkę najważniejszych nagród amerykańskiego przemysłu rozrywkowego, EGOT. W kategoriach aktorskich, wraz z Emmy i Tony, tworzą potrójną koronę aktorstwa.
Historia XX wiek thumb|upright|Louis B. Mayer, inicjator utworzenia Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej (AMPAS) została utworzona w 1927 z inicjatywy Louisa B. Mayera, prezesa wytwórni filmowej Metro-Goldwyn-Mayer (MGM). Miała powstać jako żółty związek zawodowy, którego celem było rozwiązywanie sporów w produkcji filmowej bez udziału związków zawodowych oraz dbanie o wizerunek przemysłu filmowego. Mayer omówił swój pomysł z Conradem Nagelem, przewodniczącym oddziału na Zachodnim Wybrzeżu i Fredem Beetsonem, prezesem . 11 stycznia 1927 zorganizowali w w Los Angeles bankiet dla 36 osób z branży, podczas którego przedstawili swój pomysł utworzenia stowarzyszenia i zaprosili wszystkich, by do niego dołączyli. 4 maja 1927 stan Kalifornia zatwierdził go jako organizację non-profit, a 11 maja 1927 odbyło się inauguracyjne posiedzenie, podczas którego zostało utworzone pięć sekcji: producentów, aktorów, reżyserów, scenarzystów i techników.
W maju 1928 komitet Akademii zaczął pracować nad pomysłem utworzenia nagród filmowych. W lipcu 1928 zatwierdził 12 kategorii. 15 lutego 1929 komisja wybrała laureatów, a trzy dni później podała ich prasie. Ceremonia wręczenia statuetek odbyła się 16 maja 1929 w formie 15-minutowej kolacji. W kolejnych latach sukcesywnie rosło medialne zainteresowanie nagrodami, w związku z czym już od 2. edycji ceremonie były transmitowane przez lokalne radiostacje w Los Angeles. Akademia stała się jednak przedmiotem sporów w środowisku, związanych z zarzutami o nadmierną ingerencję w produkcję filmową i faworyzowanie interesów producentów. Do 1933 opuściła ją około jedna piąta członków, którzy przenieśli się do i utworzonej w tym samym roku Gildii Aktorów Ekranowych (SAG). Jako że generowała coraz mniejsze zyski, w 1933 była bliska rezygnacji z dalszej organizacji nagród.
W 1935 zostały utworzone kategorie najlepszy montaż, najlepsza muzyka filmowa i najlepsza piosenka oryginalna. W tym samym roku wybuchł skandal medialny w związku z brakiem nominacji dla Bette Davis za rolę w filmie W niewoli uczuć. W konsekwencji Akademia dopuściła dopisywanie na kartach do głosowania dodatkowych kandydatów, którzy nie otrzymali nominacji, jednak dwa lata później wycofała taką możliwość. W 1937 zostały utworzone kategorie aktorskie dla ról drugoplanowych. W tym samym roku Akademia ogłosiła rezygnację z ingerencji w rozwiązywanie sporów w przemyśle oraz skupienie się na pracach badawczych i przyznawaniu nagród. Wszyscy członkowie Gildii Aktorów Ekranowych otrzymali prawo wstąpienia do Akademii, która w wyniku tego poszerzyła skład z tysiąca do 15 tysięcy osób. W 1938 po raz pierwszy została przyznana honorowa Nagroda im. Irvinga G. Thalberga za wkład we wzrost poziomu produkcji filmowej. W 1940 została utworzona kategoria najlepsze efekty specjalne.
thumb|upright|Pantages Theatre podczas 31. ceremonii wręczenia Oscarów w 1959 Do 1940 laureaci byli podawani prasie dopiero o godzinie 23 w dniu ceremonii. W 1940 lista zwycięzców wyciekła dzień przed galą w gazecie „Los Angeles Times”. W konsekwencji od 1941 Akademia wprowadziła obowiązujący do dziś system, zgodnie z którym są oni napisani na kartkach w zapieczętowanych kopertach, otwieranych dopiero podczas prezentacji wyników. W 1942 została utworzona kategoria najlepszy krótkometrażowy film dokumentalny. Od 1948 zaczęły być przyznawane nagrody specjalne za filmy zagraniczne, które w 1957 ewoluowały w kategorię konkursową najlepszy film międzynarodowy. W 1949 powstała kategoria najlepsze kostiumy. W 1953 Oscary zaczęły być transmitowane przez telewizję. W 1957 po raz pierwszy została przyznana honorowa Nagroda za działalność humanitarną im. Jeana Hersholta. W 1982 powstała kategoria najlepsza charakteryzacja, ponadto po raz pierwszy została przyznana honorowa Nagroda im. Gordona E. Sawyera za wkład technologiczny w przemysł filmowy.
XXI wiek W odpowiedzi na rosnącą popularność pełnometrażowych filmów animowanych, w 2002 została utworzona dedykowana im kategoria. W 2010 Kathryn Bigelow otrzymała jako pierwsza kobieta w historii nagrodę dla najlepszego reżysera, co media nazywały historycznym wydarzeniem.
thumb|upright|Dolby Theatre podczas 75. ceremonii wręczenia Oscarów w 2003 W drugiej dekadzie XXI wieku w prasie i mediach społecznościowych upowszechniły się zarzuty o znikomą różnorodność nominowanych i laureatów. Przed 88. ceremonią w 2016 popularność zdobył hasztag #OscarsSoWhite, utworzony w związku z faktem, że po raz drugi z rzędu nominacje w czterech kategoriach aktorskich otrzymały tylko osoby białoskóre. Według publikowanych w mediach obliczeń, w historii Oscarów do tego czasu tylko 6,4% nominowanych aktorów nie było biała, przy czym tylko w ostatnich 25 latach 11,2%, zaś w 2012 94% członków Akademii stanowili białoskórzy. W odpowiedzi AMPAS zapowiedziała wprowadzenie zmian mających na celu pracę nad różnorodnością, w tym powiększenie do 2020 o połowę liczby kobiet i reprezentantów mniejszości etnicznych, a także zakaz głosowania na Oscary dla członków, którzy nie pracowali przez ostatnie 10 lat. W tym samym roku zaprosiła do dołączenia rekordową liczbę 683 osób, w tym 46% kobiet i 41% reprezentantów mniejszości etnicznych. W 2020 ogłosiła wprowadzenie od 2024 wymogów do nominacji w kategorii najlepszy film, mających na celu wdrażanie norm związanych z inkluzywnością w kwestii reprezentacji mniejszości rasowych, etnicznych i tożsamościowych.
Podczas 91. edycji w 2019 serwis strumieniowy Netflix otrzymał za sprawą Romy pierwszą nominację w kategorii najlepszy film. W konsekwencji reżyser Steven Spielberg zainicjował wprowadzenie ograniczenia, by do Oscarów mogły być nominowane tylko filmy kinowe. W odpowiedzi Departament Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych wystosował list do Akademii, w którym zapowiedział, że potencjalna korekta regulaminu może być zinterpretowana jako naruszenie norm antymonopolowych. W kwietniu 2019 Akademia poinformowała, że nie zmieni zasad, a filmy serwisów strumieniowych nadal będą mogły się ubiegać o nominację pod warunkiem przynajmniej limitowanej dystrybucji kinowej.
Od 98. edycji w 2026 została utworzona kategoria najlepszy casting, a na członkach Akademii został wprowadzony formalny wymóg obejrzenia wszystkich filmów w kategorii przed oddaniem głosu. W 2025 Akademia zapowiedziała, że od 100. edycji w 2028 powstanie kategoria najlepszy projekt kaskaderski.
Zasady przyznawania Zgłoszenia kandydatów Każda potencjalna nominacja wymaga uprzedniego zgłoszenia kandydata przez wytwórnię lub dystrybutora filmu. Zgłoszenie musi obejmować listę osób, które otrzymają potencjalną nominację. Wyjątkiem jest kategoria najlepszy film międzynarodowy, gdzie formalnie nominowanym jest sam film, a nie osoby, zaś nagrodę akceptuje reżyser w imieniu ekipy (do 2025 nominowanym podmiotem było zgłaszające państwo, choć od 2015 nazwisko reżysera było wygrawerowane na statuetce).
Regulamin precyzuje zasady, które musi spełniać zgłoszenie w każdej kategorii, by zostać dopuszczonym do nominacji. Premiera zgłoszonego filmu musi się odbyć w odpowiednim okresie. Przez pierwsze pięć edycji był to okres od 1 sierpnia do 31 lipca. W 6. edycji wprowadzono zmianę, zgodnie z którą okres został zmieniony na 1 sierpnia 1932 do 31 grudnia 1933. Kolejne edycje obejmują pełen rok kalendarzowy (od 1 stycznia do 31 grudnia). Wyjątkiem była 93. edycja, w której ze względu na pandemię COVID-19 okres został wydłużony na 1 stycznia 2020 do 28 lutego 2021. W konsekwencji w 94. edycji okres został zmieniony na 1 marca do 31 grudnia 2021. Tylko w trzech kategoriach krótkich metraży obowiązuje inny okres: od 1 października do 30 września.
W większości kategorii warunkiem koniecznym jest, by film miał pierwszą publiczną dystrybucję w kinach na co najmniej jednym z sześciu obszarów: hrabstwo Los Angeles, Nowy Jork, San Francisco Bay Area, Chicago, Atlanta lub Metroplex Dallas–Fort Worth. Musi być tam wyświetlany przez co najmniej siedem dni z rzędu. W konsekwencji o nominację nie mogą się ubiegać filmy telewizyjne oraz takie, których premiera odbyła się w serwisach strumieniowych (zamiast tego dedykowane są im kategorie nagród telewizyjnych Emmy). Wyjątkiem były 93. i 94. edycja, gdy ze względu na pandemię COVID-19 dopuszczone były filmy serwisów strumieniowych bez dystrybucji kinowej, jednak od 95. edycji (za rok 2022) jej wymóg został przywrócony.
Poza trzema kategoriami krótkich metraży, zgłoszony film musi trwać co najmniej 40 minut. Od 98. edycji w 2026 zgłoszenie wymaga sprecyzowania, w jakim stopniu w filmie została użyta sztuczna inteligencja (AI). Od 99. edycji w 2027 regulamin precyzuje, że nie jest możliwe nominowanie pracy AI, ale tylko stworzonej przez ludzi.
W kilku kategoriach obowiązują inne zasady. W kategorii najlepszy film poza siedmiodniową zasadą dystrybucji obowiązuje wymóg co najmniej siedmiu innych dni (niekoniecznie z rzędu), gdy film jest wyświetlany w kinach na co najmniej 10 terytoriach w Stanach Zjednoczonych wskazanych przez regulamin, przy czym dwa z nich mogą być zastąpione przez dwa inne państwa, w tym jedno z 15 wskazanych przez regulamin. W kategorii najlepszy film międzynarodowy filmy nie muszą być wydane w Stanach Zjednoczonych, ale muszą mieć pierwszą publiczną dystrybucję na świecie w formie co najmniej siedmiu dni z rzędu wyświetlania w kinie, z datą premiery od 1 listopada do 30 września. Każde państwo może wskazać co najwyżej jeden film do nominacji, a za wybór kandydatów odpowiedzialne są lokalne organizacje wskazane przez Akademię (w tym Komisja Oscarowa Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej). Od 99. edycji w 2027 Akademia dopuściła możliwość nominowania, poza filmami zgłoszonymi przez państwa, laureatów najważniejszych nagród na sześciu wskazanych festiwalach filmowych. W kategorii najlepszy pełnometrażowy film animowany dopuszczone są filmy, które nie miały dystrybucji kinowej w jednym z sześciu obszarów, ale zostały zgłoszone w kategorii najlepszy film międzynarodowy.