Leon Petrażycki (ur. w majątku w powiecie siennieńskim guberni witebskiej, zm. 15 maja 1931 w Warszawie) – polski prawnik, filozof, socjolog prawa, etyk i logik działający w Rosji; twórca psychospołecznej teorii prawa.

Życiorys Wczesne lata Syn Józefa Petrażyckiego i Rozalii z Czarnockich herbu LisПетражицкий А. С. Очерк истории семьи Льва Исифовича Петражицкого, Правоведение, 2017, Nr (331), s. 198–212.. Jego ojciec brał udział w powstaniu styczniowym w wyniku czego skonfiskowano mu majątek, dlatego dzieciństwo spędził w należącym do rodziny jego matki majątku Ledniewicze koło Sienna. Osobowość Petrażyckiego ukształtowała się na styku dwóch kultur: polskiej i rosyjskiej. Z kulturą polską wiązało go pochodzenie, tradycje domowe, język i zainteresowania badawcze. Większość jego prac pisana była jednak w języku rosyjskim lub niemieckim. Okres największej aktywności uczonego przypada na jego pobyt w Rosji. Był wtedy aktywnym uczestnikiem życia politycznego i intelektualnego Rosji. Z tego powodu, w pracach rosyjskich, określa się go jako uczonego rosyjskiego.

Ukończył gimnazjum w Witebsku, a następnie udał się na studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim. Po dwóch latach zmienił kierunek studiów na prawo. Dyplom uzyskał w 1890. Korzystał ze wsparcia i biblioteki zamieszkałego w Kijowie krewnego, lekarza Seweryna Petrażyckiego. Jeszcze w czasie studiów (1888–1889) przełożył z niemieckiego na rosyjski System prawa rzymskiego . Podręcznik był kilkakrotnie wznawiany.

Studia zagraniczne Stypendium rządu rosyjskiego pozwoliło Petrażyckiemu na wyjazd za granicę. Kontynuował naukę na Uniwersytecie Berlińskim w latach 1890–1894, a następnie w Heidelbergu, Paryżu i Londynie. Podczas studiów w Berlinie uczęszczał na seminarium znanego cywilisty i romanisty . W okresie tym niemiecka nauka prawa koncentrowała się na dyskusjach wokół pierwszego i drugiego projektu kodyfikacji niemieckiego prawa cywilnego. Spór prowadzony był w ramach dominującej wtedy historycznej szkoły prawa, w której istniały dwa główne stanowiska: romanistów, którzy wzorów dla kodyfikacji poszukiwali w prawie rzymskim i germanistów, pragnących, by kodyfikacja odwoływała się do prawa germańskich plemion i średniowiecznych państw niemieckich.

Petrażycki zabrał głos w tej dyskusji, wydając dwie publikacje: Die Fruchtverteilung beim Wechsel der Nutzungsberechtigten (Berlin 1892) oraz 2 tomy Die Lehre vom Einkommen (Berlin 1893 i 1895). Poświęcone one były prawu rzymskiemu zawierały jednak również zalążki jego późniejszej teorii prawa. Wskazywał w nich, że stanowisko historycystów, którzy szukają wzorów instytucji prawnych w przeszłości, jest błędne. Prawo rzymskie zawdzięczało swoją żywotność temu, że odpowiadało na wyzwania i potrzeby swoich czasów. Nie powinno się więc kopiować dawnych instytucji, lecz dostosowywać prawo do aktualnej sytuacji społecznej i gospodarczej. To diagnoza aktualnych potrzeb społecznych powinna więc być punktem wyjścia do tworzenia kodyfikacji cywilistycznej.

Petrażycki krytykował również germanistyczny nurt historycznej szkoły prawa. Wskazywał, że ich pochwała prawa zwyczajowego ma charakter polityczny. Ma charakter konserwatywny i wymierzona jest w rosnące wpływy socjalistów w Reichstagu. Historyczna szkoła prawa stanowiła więc wsparcie dla partii junkierskiej, przeciwnej reformom społecznym.

Prace Petrażyckiego spotkały się z dużym odzewem i przysporzyły młodemu prawnikowi sławy. Na zarzuty Petrażyckiego odpowiedział główny referent Kodeksu w Reichstagu – . Prace recenzowane były też przez znanych badaczy (Ernsta Ecka, Rudolfa Leonharda, Paula Oertmanna) były też szeroko cytowane i komentowane. W późniejszym okresie Petrażycki wydał jeszcze dwie prace w języku niemieckim, nie spotkały się już jednak z podobnym zainteresowaniem.

Okres petersburski thumb|250px|Deputowani rozwiązanej Dumy na stacji w Wyborgu (lipiec 1906) Po powrocie do Rosji Petrażycki tłumaczył fragmenty Die Fruchtverteilung beim Wechsel der Nutzungsberechtigten. Po zmodyfikowaniu i rozszerzeniu pozwoliły mu one uzyskać na Uniwersytecie Kijowskim tytuł magistra prawa rzymskiego (1896), a następnie doktora prawa rzymskiego (1898). Inny fragment tej pracy został wydany w wydawnictwie uniwersyteckim jako wprowadzenie do polityki prawa.

Został zatrudniony jako docent na Petersburskim Uniwersytecie Państwowym (1897). W 1898 został profesorem nadzwyczajnym encyklopedii i historii filozofii prawa, a w 1901 został profesorem zwyczajnym.

Okres ten był najbardziej twórczy w jego życiu, zarówno pod względem naukowym, jak i politycznym. Napisał wtedy Zarys filozofii prawa (1900), O pobudkach postępowania i o istocie moralności i prawa (1904), Wstęp do nauki prawa i moralności (1905), Teoria prawa i państwa w związku z nauką o moralności (1907), Uniwiersitiet i nauka (1907). Prace te ukazały się pierwotnie w języku rosyjskim, a na język polski zostały przetłumaczone dopiero po wielu latach. Prace te rozwijały idee zawarte w pracach z okresu studiów niemieckich.

Był współzałożycielem dwóch pism: „Wiestnika Prawa” (1899–1904) oraz tygodnika „” (1898–1917). Związany z grupą liberalnych intelektualistów żydowskich wydających ten drugi tytuł, należał do jego kolegium redakcyjnego. Działał również w Petersburskim Towarzystwie Prawniczym. mały|Grób Leona Petrażyckiego na cmentarzu Powązkowskim W licznych artykułach zajmował się również problematyką dogmatycznoprawną (dotyczące np. prawa akcyjnego). Jego publikacje wpisywały się w program stronnictw postulujących modernizację Rosji, reformy demokratyczne i rozwój gospodarki kapitalistycznej. Także prace teoretyczne miały charakter polityczny, jako że prawo było w nich głównym instrumentem postępu społecznego. Jego poglądy można określić jako charakterystyczne dla rosyjskiego liberalizmu legalistycznego. Odrzucał rewolucyjną drogę przemian w Rosji, wskazując na konieczność reform zgodnie z prawem.

Po rewolucji 1905 roku związał się z liberalną Partią Konstytucyjno-Demokratyczną (kadetami), wchodząc wraz z przywódcą polskiej fakcji liberałów w Rosji Aleksandrem Lednickim do Komitetu Centralnego tej partii. Odbiegał znacząco poglądami od lidera ugrupowania, Pawła Milukowa, zajmując m.in. bardziej zachowawcze stanowisko w kwestii agrarnej.

W 1906 został wybrany z listy kadetów do pierwszej rosyjskiej Dumy. Zajmował się tam kwestią przyznania praw wyborczych kobietom, brał udział w posiedzeniach komisji agrarnej, praw obywatelskich i nietykalności osobistej i in. Nie dołączył do Koła Polskiego. Po rozwiązaniu I Dumy w 1906 wraz z innymi kadetami i trudowikami podpisał , za co został skazany na 3 miesiące aresztu, pozbawiony praw wyborczych i etatu profesora zwyczajnego na uniwersytecie. Z powodu choroby odsiedział wyrok dopiero w 1908. Był więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej i w więzieniu w Moskwie.

Był jako wykładowca patronem młodzieżowego ruchu naukowego, do koła jego zwolenników należał m.in. studiujący w Petersburgu w latach 1912–1914 Mieczysław Niedziałkowski, jeden z liderów tamtejszej „Filarecji”. W 1912 został członkiem Akademii Umiejętności w austriackim Krakowie, co miało wywołać skandal dyplomatyczny w Rosji.

Po wybuchu I wojny światowej działał w Polskim Towarzystwie Pomocy Ofiarom Wojny. W latach 1914–1917 wydawał z pismo „Nowyje idiei w prawowiedenii” („Новые идеи в правоведении”). W 1914 stanął na czele Polskiego Towarzystwa Prawników i Ekonomistów w Piotrogrodzie, w 1915 odzyskał stanowisko profesora zwyczajnego, w 1916 włączył się w prowadzenie Wyższych Kursów Polskich. Publikował na łamach bliskiego endecji pisma „Myśl Narodowa”, wydawanego w Piotrogrodzie w latach 1916–1917 przez Bohdana Winiarskiego pod redakcją Piotra Bańkowskiego.

W 1917 przez krótki okres był sędzią Sądu Najwyższego Rosji. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu został również powołany w skład Senatu Rządzącego, ale nie podjął współpracy z Rządem Tymczasowym. Wziął udział w planowaniu armii polskiej w Rosji przez Zarząd Związku Wojskowych Polaków i w pracach Komisji Likwidacyjnej do spraw Królestwa Polskiego, której przewodniczył Aleksander Lednicki. Według jego bratanka, Tadeusza Petrażyckiego, działalność ta miała przynieść mu niewręczony ostatecznie Order Virtuti Militari.

W połowie października 1917, na krótko przed rewolucją październikową, wyjechał z żoną do Finlandii. Pozostawił w Piotrogrodzie rękopisy, które odzyskał od rządu radzieckiego po latach starań. Przebywając na linii frontu wojny domowej, pisał monografię zatytułowaną Logika pozycyjna, która miała później zaginąć w depozycie fińskiego banku.

Wyjazd do Polski W 1918, 1919 lub 1921 Petrażycki przybył do Polski. Odrzuciwszy oferty zatrudnienia m.in. z Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz Sorbony i nie znalazłszy porozumienia z Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim, który proponował mu wejście do rządu, objął utworzoną specjalnie dla niego pierwszą w Polsce katedrę socjologii na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. W 1920 znalazł się obok Aleksandra Lednickiego, Samuela Dicksteina i Julii Dickstein-Wieleżyńskiej w gronie założycieli Koła Włosko-Polskiego im. Leonarda da Vinci. Wczesnym latem 1920 wszedł wraz z Aleksandrem Lednickim w skład kierowanego przez Władysława Tyszkiewicza Towarzystwa Rosyjsko-Polskiego, które wspierało antybolszewicki projekt „trzeciej Rosji” Borisa Sawinkowa i jego Rosyjski Komitet Polityczny na płaszczyźnie kulturalno-intelektualnej.

W kraju skonfliktował się z częścią środowiska naukowego, występując przeciwko dyskryminacji Żydów w obsadzie stanowisk akademickich (w szczególności chodziło o katedrę historii dla Szymona Askenazego). Był bezpardonowo atakowany w prasie prawicowej. Według Jerzego Giedroycia, słuchacza wykładów Petrażyckiego, odpowiedzialność za akcję przeciwko niemu ponosił związany z ruchem narodowym Eugeniusz Jarra, dziekan Wydziału Prawa UW w latach 1924–1928. W obrębie polskiej nauki prawnej jego myśl znalazła się z kolei w silnej opozycji do środowiska normatywistów, czerpiącego z filozofii szkoły lwowsko-warszawskiej.

Oprócz stanowiska na Uniwersytecie Warszawskim zajmował katedrę polityki ustawodawczej na Wydziale Nauk Politycznych i Społecznych Wolnej Wszechnicy Polskiej, prowadząc wykłady przez trzy lata. Przez pewien czas sprawował tam funkcję prorektora. Brał udział w pracach Komisji Kodyfikacyjnej. Pozostawał członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W 1925 został członkiem w Hadze i wiceprezesem Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego (IIS) w Paryżu. W 1927 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Nie brał udziału w życiu politycznym, a jego działalność naukowa była znacznie mniej intensywna niż w Rosji. W ocenie socjologa Tomasza Zaryckiego Petrażycki z jednej strony utracił przedrewolucyjny status społeczny i punkt odniesienia dla swojej działalności politycznej, opartej na krytyce konserwatywnych elit z pozycji radykalnie liberalnych i demokratycznych, które odpowiadały interesom dynamicznej międzynarodowej burżuazji, z drugiej zaś nie potrafił znaleźć dla siebie miejsca w polu władzy II Rzeczypospolitej. Podobnie jak Jan Baudouin de Courtenay, reprezentował orientację kosmopolityczną, nieprzystającą do realizowanej w Polsce w zgodzie z konserwatyzmem galicyjskim koncepcji państwa narodowego. Nie opublikował żadnych nowych prac, choć kilka z nich przygotował w postaci rękopisu. Kilka tomów z jego spuścizny wydało powołane po jego śmierci towarzystwo jego imienia pod kierownictwem . Większość rękopisów uległa jednak zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Jeszcze przed 1926 zaginąć miała w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego większa część jego przygotowanej do druku krytyki filozofii Kanta, we wrześniu 1939 w zbombardowanej przez Luftwaffe drukarni przy ulicy Miodowej w Warszawie spłonął zbiór jego prac i tłumaczeń, a podczas powstania warszawskiego zaginął z domu jego żony kufer z notatkami i tekstami. W 1958 wydawanie prac Petrażyckiego zainicjował ponownie Tadeusz Kotarbiński.