Zespół dworsko-parkowy „Klementynka”

Zespół dworsko-parkowy „Klementynka” – zabytkowy zespół budynków położony w Żywcu, w dzielnicy Śródmieście.

Kompleks składa się z XVIII-wiecznego budynku o charakterze dworu obronnego i willi, budynku gospodarczego z XX wieku oraz parku założonego w wieku XIX. Całość wpisana jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Położenie Zespół dworsko-parkowy mieści się w Żywcu, w dzielnicy śródmieście, przy ul. Paderewskiego 10. Od zachodu przylega do osiedla Paderewskiego, od południa do historycznego placu targowego.

Historia Budowę głównego budynku datuje się na rok 1720, chociaż jego bryła powstała na bazie wcześniejszej budowli o kamiennym podpiwniczeniu i drewniano-murowanej nadbudowie. Dwór został rozbudowany w XVIII wieku najprawdopodobniej z inicjatywy rodziny Foltańskich h. Pelikan, a następnie przebudowany w roku 1887 na posiadłość o charakterze willi. Rodzina Foltańskich korzystała z całości założenia do roku 1912, w którym umarł Franciszek Foltański, a jego żona – Klementyna Foltańska, zmuszona była wystawić całość na sprzedaż.

Nowym właścicielem budynku oraz przynależnego mu parku został Antoni Moliński, syn zamożnego współwłaściciela fabryki tkackiej w Żywcu. Obiekt od tego momentu służył przede wszystkim do organizacji uroczystości, takich jak imieniny, spotkania rodzinne czy wizyty gości spoza miasta. Antoni Moliński nie zamieszkał w nim na stałe, ponieważ był również właścicielem kamienicy przy żywieckim rynku, której lokalizacja była o wiele dogodniejsza. Po jego śmierci w 1922 roku, zarząd nad nieruchomościami przejął jego syn Andrzej Moliński, który postanowił na stałe przenieść się do willi. W 1927 roku zlecone zostało wykonanie instalacji wodnej dla willi i parku, wybudowany został także murowany staw zasilany wodą źródlaną oraz modernistyczna fontanna. W tym czasie wymienione zostało pokrycie dachowe oraz odświeżono wnętrza.

W czasie II wojny światowej rodzina Molińskich została wysiedlona, a w willi osiedlił się Niemiec o nazwisku Würfel. W lutym 1945 roku, w piwnicach willi urządzony został szpital polowy.

Po zakończeniu zmagań wojennych, rodzina Molińskich powróciła z Zamojszczyzny, gdzie spędziła okupację i ponownie osiedliła się w willi. Majątek rodziny, pomimo swojej powierzchni oparł się dekretowi Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 9 września 1944 roku i pozostał w rękach rodziny. Dopiero w 1971 roku na mocy ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych wywłaszczone zostają wszystkie przyległości do willi, a park został podzielony. W 1990 roku całość założenia została wpisana do rejestru zabytków.

Architektura Główny budynek spełniał wcześniej kryteria założenia o charakterze dworu obronnego. Posadowiony został na kamiennych piwnicach o grubości 2,5m z wyprowadzonymi okienkami strzelniczymi. Część mieszkalna usytuowana została na pierwszym piętrze. Całość otoczona została dwoma kamiennymi murami i wałem ziemnym wkomponowanymi w późniejszych czasach w założenie parkowe.

Budynek pierwotnie był obiektem mało funkcjonalnym oraz posiadał niewielką powierzchnię użytkową. Po remoncie i rozbudowie w XIX wieku budynek przybrał dzisiejszą formę zbliżoną bardziej do willi niż klasycznego dworu: kamienny wiadukt prowadzący do części mieszkalnej został zastąpiony dwupiętrową murowaną nadbudową zwieńczoną wieżyczką, a nowy układ funkcjonalny pokoi został ustalony na podstawie ruchu Słońca; przy budynku powstał kamienny, jednopiętrowy taras widokowy, fasada została przyozdobiona klasycyzującymi gzymsami, a wzdłuż linii frontowej budowli poprowadzono żeliwny neorenesansowy balkon, z podporami o motywach florystycznych.

Obecnie dwór jest budynkiem parterowym na wysokim podmurowaniu wyrównawczym z belwederem narożnym. Elewacja frontowa, zachodnia jest sześcioosiowa. Całość pokryta jest czterospadowym dachem o kalenicy równoległej do fasady, belweder natomiast przykrywa dach namiotowy czterospadowy ze sterczyną i chorągiewką. Elewacja tylna, również sześcioosiowa, parterowa. Od strony północnej do dworu przyłączona przybudówka ze schodami. Całość elewacji rozwinięta jednolicie, zwieńczona ścianką kolankową w formie zredukowanego belkowania. Prostokątne otwory okienne zostało płasko obramowane, z gzymsem nadokiennym na konsolach.

Budynek gospodarczy (obecnie mieszkalny) – murowany, tynkowany, pierwotnie parterowy na podmurowaniu wyrównawczym, obecnie z użytkowym poddaszem, pokryty dachem dwuspadowym z facjatami.

Nazewnictwo Od 1887 roku dwór funkcjonował pod nazwą „Villa Klementynka” na cześć Klementyny Foltańskiej. W rodzinie Molińskich nazywany był także domem pod górą lub domem w ogrodzie.

W trakcie dokonywania wpisu do rejestru zabytków w wyniku pomyłki pisarskiej zmieniono nazwę willi z „Klementynki” na „Klementynówkę”.

Park mały|Topola biała znajdująca się na terenie parku Według Ewidencji Parkowej z roku 2000 powierzchnia założenia parkowego powstałego w 1885 roku wynosiła 2,33ha. Całość podzielić można na trzy zasadnicze części: ozdobną, użytkową oraz leśną.

Część ozdobna parku zlokalizowana jest przed frontową elewacją dworu. Skomponowana została w formie niewielkich tarasów obsadzonych kwiatami wydzielanych kamiennymi murkami oporowymi. Na północny zachód od budynku znajduje się prostokątny staw otoczony wierzbami o płaczącym pokroju, a w jego sąsiedztwie oczko wodne.

Część użytkowa znajduje się w zachodniej części zespołu. W jej skład wchodzi pasieka, sad oraz warzywniak. Na południe od budynku gospodarczego zlokalizowana jest szklarnia.

Część leśna zajmuje zbocze na północ od dworu. Występują tu rodzime gatunki drzew liściastych takie jak grab, lipa, dąb, jesion oraz jawor.

Wizytówką parku jest 40-metrowa topola biała uznawana za jeden z najokazalszych i najpiękniejszych okazów tego gatunku w Polsce. Została wpisana do rejestru pomników przyrody. W 2000 roku posiadała ona obwód 630 cm, na wpis do rejestru zasługiwały jednak również 3 inne lipy, a także dwa dęby oraz grab.

Dziedzictwo Obiekt został wpisany do do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego, nr rej. A595/88 z dn. 7 lipca 1990 roku. We wpisie popełniono kilka błędów: w wyniku omyłki pisarskiej przekręcono nazwę obiektu, rok zakończenia gruntowej przebudowy (1887) uznano za datę powstania obiektu, błędnie wyznaczono obszar ochrony oraz wskazano jako funkcję budynku dwór leśniczy, co nie znajduje potwierdzenia w zachowanych dokumentach, które wskazują na rezydencjonalny charakter obiektu. W 2021 roku nr został zmieniony na A/767/2021. Do rejestru zostały wpisane także: park (cz. zachodnia) z otoczeniem (nr rej. A/596/2022 z 26 stycznia 2022) oraz park (cz. wschodnia) z otoczeniem (nr rej. A/596/23 z 10 lipca 2023 roku).

W 2013 roku model obiektu został zaprezentowany w Parku Miniatur w Żywcu.

Przypisy

Kategoria:Obiekty budowlane w Żywcu Kategoria:Zabytki nieruchome w Żywcu Żywiec