Franz Peter Schubert (ur. 31 stycznia 1797 w Himmelpfortgrund, zm. 19 listopada 1828 w Wiedniu) – austriacki kompozytor, prekursor romantyzmu w muzyce.

Życiorys Schubert urodził się w Himmelpfortgrund, ówczesnym przedmieściu Wiednia, w wielodzietnej rodzinie nauczyciela muzyki, Franza Theodora Schuberta, i Elisabeth, z domu Vietz. Ojciec uczył go gry na skrzypcach, zaś brat Ignaz na fortepianie. U miejscowego organisty Michaela Holzera pobierał natomiast lekcje śpiewu, gry na organach i zasad generałbasu. W 1808 został stypendystą wiedeńskiego nadwornego chóru chłopięcego, gdzie śpiewał jako sopran. Stypendium zapewniało edukację w Konwikcie Cesarsko-Królewskim w Wiedniu, gdzie muzyki uczył nadworny organista Venzel Růžíčka. Wkrótce Schubert został pierwszym skrzypkiem studenckiej orkiestry, którą dyrygował pod nieobecność Růžíčki. Od 1812 pobierał lekcje kontrapuktu u Antonia Salieriego. W tym samym roku zmarła jego matka.

Ponieważ zaczął przechodzić mutację, w 1813 opuścił Konwikt. W 1814, w celu uniknięcia służby wojskowej, podjął pracę jako pomocnik w szkole ojca. W 1818, marząc o samodzielności, porzucił pracę u ojca. Przez rok pracował u hrabiego Esterházy jako nauczyciel jego córki, jednak poszukiwania pracy w zawodzie muzyka okazały się bezowocne. Co więcej, sprawiły one, że „nie powiodło mu się w życiu osobistym: kandydatka na żonę oddała rękę konkurentowi, który pracując jako piekarz, mógł zapewnić egzystencję przyszłej rodzinie”. Schubert nigdy nie znalazł stałej posady. Został bez źródeł dochodu i mógł komponować tylko dzięki wsparciu przyjaciół. Do ich grona należeli pisarze Franz Grillparzer oraz , kompozytorzy Franz Lachner i Anselm Hüttenbrenner, śpiewak Johann Michael Vogl, który był wykonawcą jego pieśni, , bracia i , poeci i Theodor Körner. Do historii przeszły wieczorki muzyczne, tak zwane Schubertiady, które odbywały się w kawiarniach i u przyjaciół, a także w domach zamożnych kupców i urzędników państwowych.

Ponieważ publiczne wykonania utworów Schuberta nieodmiennie kończyły się porażką, Schubertiady były dla niego właściwie jedyną okazją do prezentowania swojej muzyki. Za życia był znany jedynie jako twórca pieśni, ale nawet wtedy, gdy zdobyły one popularność, nie rozwiązało to jego problemów materialnych, „gdyż – jak byśmy dzisiaj powiedzieli – padł ofiarą piractwa. Najbardziej lubiane utwory przepisywano, co najwyżej wyrażając kompozytorowi słowa uznania za tak uroczą muzykę. Wydawcy w najlepszym wypadku zbywali go groszowymi honorariami, na które przystawał, zmuszony do ugody biedą”. W 1822 zaraził się syfilisem, co jeszcze pogorszyło jego sytuację, musiał bowiem odtąd walczyć nie tylko z niedostatkiem, ale i chorobą. Tylko raz w życiu, 26 marca 1828, doczekał się koncertu wypełnionego w całości własną muzyką. Był on dużym sukcesem, ale „Schubert nie cieszył się długo tą jaskółką powodzenia, gdyż wkrótce potem zachorował na tyfus i zmarł”.

Twórczość Recepcja Przez wiele lat po jego śmierci Schuberta dość protekcjonalnie uważano bardziej za „«naturalnego», spontanicznego, acz wybitnie uzdolnionego dyletanta z mieszczańskiego salonu niż za wykształconego kompozytora, którego można by porównywać z takimi mistrzami, jak Mozart lub Beethoven”. Ta reputacja była w dużym stopniu owocem faktu, iż był on znany głównie jako autor pieśni oraz popularnej muzyki przeznaczonej do wykonywania w towarzystwie, podczas gdy jego bardziej wyrafinowane utwory pozostawały nieopublikowane. W 1839 Felix Mendelssohn wykonał symfonię C-Dur, która do tej pory pozostawała w rękopisie, ponieważ Wiedeńskie Towarzystwo Muzyczne uznało ją za „napuszoną”. Symfonię h-moll, którą Schubert ofiarował Towarzystwu Muzycznemu w Grazu, pośrednik schował do szuflady. W rezultacie została wykonana w Filharmonii Wiedeńskiej, pod dyrekcją Johanna von Herbecka, dopiero w 1865. To wykonanie okazało się dużym sukcesem i ostatecznie rozpropagowało imię Schuberta na międzynarodowej scenie muzycznej, o czym świadczy fakt, iż wkrótce nastąpiły wykonania symfonii h-moll w Niemczech, Anglii, Francji i Stanach Zjednoczonych. W latach 1884–1897 ukazywało się stopniowo zbiorowe wydanie dzieł Schuberta, które ostatecznie ugruntowało jego sławę.

Ubocznym skutkiem tak długiego procesu publikowania utworów Schuberta było ich ciągłe pojawianie się jako repertuarowych nowości, aż do końca XIX stulecia, co podsycało kolejne fale zainteresowania jego twórczością. Jest to jedna z przyczyn fenomenu wpływu Schuberta na następne pokolenia muzyków, który był większy nawet od wpływu Beethovena. Oddziaływanie Schuberta wykracza przy tym poza muzykę poważną. Harmonia utworów Scotta Joplina jest niemal bezpośrednio zaczerpnięta z Schuberta, można się jej doszukać również w utworach Beatlesów. Melodyka i harmonia Schuberta przenikają również język muzycznego teatru, począwszy od , aż do Andrew Lloyda Webbera.

Ze względu na swoją subiektywną emocjonalność Schubert jest często uważany za pioniera romantyzmu w muzyce. Pomimo wszystkich innowacji, jego muzyczny język pozostaje jednak raczej w obrębie wiedeńskiego klasycyzmu, niż późniejszej muzyki romantycznej.

Pieśni Schubert był twórcą romantycznej pieśni. We wczesnym okresie młodzieńczej twórczej „eksplozji” w latach 1814–1815 potrafił komponować nawet kilka pieśni dziennie. Inspiracją była dla niego twórczość poetycka J.W. Goethego, z którą zapoznanie się zbiegło się z jego pierwszą miłością. W sumie ułożył do słów Goethego ponad 40 pieśni, w tym tak słynnych jak „Małgorzata przy kołowrotku” i „Król elfów”, zaś w latach 1814 do 1816 spod pióra Schuberta wyszło również ok. 200 pieśni (najczęściej miłosnych) do słów Klopstocka, , i innych. W sumie Schubert skomponował ponad 600 pieśni, przy czym wyrastają one z poezji – respektują rytmy wiersza, akcenty, a nawet intonację mowy. Ich powstanie oraz awans ze sfery kultury popularnej do wysokiej możliwy był dzięki rozkwitowi niemieckiej poezji lirycznej. Były one przeznaczone do wykonywania w mieszczańskich salonach, nie na wielkich scenach, i bardzo różnią się od operowych arii. Cechuje je ogromne zróżnicowanie, tak że trudno mówić o jednym „typie” schubertowskiej pieśni.

Pieśni z cyklu „Piękna młynarka”, skomponowanego w 1823 do słów Wilhelma Müllera, „mogą wydawać się bliskie muzyce popularnej, niemniej różnorodność występujących w nich form i rodzajów melodii zdecydowanie wykracza poza prostotę obiegowego repertuaru z tych czasów”. Styl pieśni Schuberta ulegał coraz większemu zróżnicowaniu, a ekspresja – pogłębieniu. Sięgał on po teksty coraz bardziej dramatyczne i zwiększał siłę wyrazu muzyki. Atmosferę drugiego cyklu pieśni do słów Wilhelma Müllera, „Podróż zimowa”, skomponowanego w 1827, „przenika niepokój, rozpacz, przygnębienie”. W pieśniach powstałych pod koniec jego życia Schubert często kształtował melodię w sposób przypominający arioso, a nawet recytatyw. Pieśni takie nazywano deklamacyjnymi. Po śmierci przyjaciele Schuberta połączyli je w cykl i symbolicznie zatytułowali „Łąbędzi śpiew”.

Muzyka fortepianowa Większość muzyki fortepianowej Schuberta była przeznaczona dla amatorów, gdyż sam nie był koncertującym pianistą, a współcześni mu wirtuozi tego instrumentu nie wykazywali zainteresowania jego twórczością. Utwory te nie stawiały przed grającymi wielkich wymagań, za to ujmowały melodyjnością. Najczęściej były to użytkowe miniatury, wśród nich ponad 300 tańców, takich jak marsze, polonezy, laendlery, tańce niemieckie, a zwłaszcza walce. Jak pisze Danuta Gwizdalanka: „Wiele z nich, przeznaczonych na 4 ręce, uatrakcyjniało życie towarzyskie jeszcze w XX wieku”.

Do repertuaru koncertowego zalicza się 8 Impromptus oraz 6 – „wzór miniatury fortepianowej dla romantyków”. Dzisiejsi zawodowi pianiści wykonują również sonaty Schuberta, choć tylko ostatnia ma cechy wirtuozowskie, gdyż była przeznaczona dla Johanna Nepomuka Hummla. Nowatorski w dziejach muzyki fortepianowej charakter ma . Zbudowana jest z czterech ogniw jak klasyczny cykl sonatowy, wszystkie części grane są jednak attacca. Ponadto łączy je wspólny motyw główny, wzięty z pieśni .

Muzyka kameralna Podobnie jak w przypadku muzyki fortepianowej, wczesna muzyka kameralna Schuberta była pisana dla mieszczańskich amatorów, tj. „domowego kwartetu smyczkowego”. Jednak w 1824 Schubert poznał , mecenasa sztuki i świetnego klarnecistę, oraz Ignaza Schuppanzigha, który „przewodził najlepszemu wiedeńskiemu kwartetowi smyczkowemu. Od tego momentu Schubert zyskał możliwość powierzania swych nowych dzieł wspaniałym wykonawcom, a pierwszymi rezultatami tej szansy były trzy arcydzieła: kwartety smyczkowe i d-moll oraz ”.

Utwory kameralne Schuberta odznaczają się wyjątkowymi liryzmem i nawet fortepian jest u niego instrumentem melodycznym. Ich często melancholijny lub tragiczny wyraz wynika z harmonicznego bogactwa. Specyfiką harmonii Schuberta jest chromatyka oraz częste nieprzygotowane przechodzenie z trybu molowego do durowego bądź odwrotnie – cechy te, obok wielkiej inwencji melodycznej, łączą go z Mozartem. Obok tego mamy do czynienia z uprzywilejowaniem relacji tercjowych. Rozwiązania tonalne Schuberta brzmiały zaskakująco dla jego słuchaczy, ale stały się wzorem dla następnych pokoleń muzyków. Oprócz wspomnianych powyżej do ważniejszych dzieł muzyki kameralnej Schuberta zalicza się m.in. dwa tria fortepianowe ( i Es-dur) oraz pogodny i wdzięczny Kwintet fortepianowy „Pstrąg” (D 667). Jego ostatnim utworem należącym do tego gatunku jest napisany na dwa miesiące przed śmiercią , „uważany przez wielu za szczytowe osiągnięcie Schuberta w dziedzinie muzyki kameralnej”.

Muzyka symfoniczna Sześć młodzieńczych symfonii Schuberta powstało dla amatorskiej orkiestry, jaka grywała w jego rodzinnym domu. Pozostają one w orbicie wpływów Haydna i Mozarta, w niewielkim stopniu korzystając z osiągnięć Beethovena. Najsławniejsza z nich V symfonia B-Dur zawdzięcza swoją popularność miłym tematom, przejrzystym teksturom, właściwym dla muzyki kameralnej, oraz klasycznej równowadze elementów tematycznych i strukturalnych. Całość uderzająco przypomina styl najstarszego z klasyków wiedeńskich.

Nowy rozdział w dziejach symfoniki Schubert zapoczątkował Symfonią h-moll z 1822. Śpiewne tematy, niezwykły kontrast pomiędzy fragmentami dramatycznymi i lirycznymi, nastrojowość osiągana intensywnym użyciem instrumentów dętych oraz odbiegająca od klasycznej harmonia wyraźnie różni ją od symfonii Haydna i Beethovena. Schubert w pełni zorkiestrował dwie pierwsze części i początek scherzo, stąd symfonia nazywana jest „Niedokończoną”.

Monumentalna Symfonia C-Dur, nazywana „Wielką”, może nasuwać skojarzenia z twórczością Beethovena. Schubert był jednak obdarzony znacznie większą inwencją melodyczną i jego symfonia jest „jakby sekwencją epizodów urzekających melodyjnością i barwną instrumentacją”. Wiąże się to z faktem, że Schubert był też subtelniejszym od Beethovena instrumentatorem. Symfonię cechuje również niezwykła rytmiczna witalność. Odnalazłszy swój własny symfoniczny głos – zarazem liryczny, barwny, jak i ekspansywny – Schubert zamierzał tworzyć następne dzieła w tym gatunku. Już na łożu śmierci skomponował zarys trzech części Symfonii D-Dur, która być może była jego ostatnim dziełem. Symfonie h-moll i C-Dur, nieznane za życia Schuberta, „po jego śmierci wywarły na młodszych kompozytorach wpływ porównywalny z symfoniami Beethovenowskimi. Inspirowały liryczne symfonie, zasadniczo różne od klasycznego «dramatu na orkiestrę»”.

Muzyka dramatyczna