Беларусы Іспаніі — беларусы, якія стала або часова жывуць у Іспаніі, а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне.
Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў Мадрыдзе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі Беларускае акадэмічнае згуртаванне, Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.
Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду СССР. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі, — каля 6800 грамадзян Беларусі.
Раннія кантакты Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў Аль-Андалусе ў X—XI стагоддзях сакаліба — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання. Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу.
У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі Злучаныя Штаты Амерыкі, Канада, Аргенціна, Аўстралія і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія. Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма.
Грамадзянская вайна ў Іспаніі
Падчас Грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з БССР, так і з Заходняй Беларусі. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку Іспанскай Рэспублікі. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад Польшчы, — у інтэрнацыянальных брыгадах, у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з брыгадай імя Яраслава Дамброўскага.
Сярод удзельнікаў вайны былі Сяргей Грыцавец, Павел Купрыянаў, Георгій Склязнёў, Фёдар Каўроў і Мікалай Сяліцкі. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне Героя Савецкага Саюза.
Пасля перамогі войскаў Франсіска Франка ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена.
Пасляваенны мадрыдскі асяродак Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку перамешчаныя асобы. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.
Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай Франсіска Франка. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з Фалангай. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы.
Студэнцкае асяроддзе На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля Лёвена другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі Янка Сурвіла, Віктар Сянкевіч, Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі, Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.
Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар Леў Гарошка, які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.
У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі Беларускае акадэмічнае згуртаванне, старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.
У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.
Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі.
Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе Oriente («Усход»).
Беларускае радыёвяшчанне
25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні Рады БНР Міколы Абрамчыка.
Рэгулярная беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася Івонка Сурвіла. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у БССР і іншых частках СССР.
Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.
Заняпад пасляваеннага асяродка У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла. У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.
Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка Паўліна Сурвіла нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.
Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена.
Новая іміграцыя пасля 1991 года Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.
Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў Чарнобыльскай катастрофы і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.
Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны INE ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.
Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.
Колькасць Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў.
+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі Год Колькасць Катэгорыя Крыніца 2000 251 грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне 2008 2587 грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне 2011 3716 зарэгістраваныя жыхары з Беларусі 2024 каля 6800 зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі
Узрост і пол Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.
У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.
Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.
Геаграфія рассялення На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.
+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011 Аўтаномная супольнасць Колькасць Каталонія 1202 Андалусія 699 Валенсія 607 Мадрыд 418 Мурсія 129 Канарскія астравы 104
Занятасць і адукацыя Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.
У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.
Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.
Культурнае і грамадскае жыццё У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці.
У Тарэмалінасе ў правінцыі Малага была зарэгістравана асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут» (ісп. Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»).
У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.
У Мадрыдзе, Барселоне, Валенсіі, Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі.
Пасля 2020 года Пасля прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года і наступных масавых пратэстаў грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.
У снежні 2020 года была створана Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі, якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі.
Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах Кангрэса дэпутатаў Іспаніі адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.