Скасаванне Таварыства Ісуса — выгнанне членаў ордэна езуітаў з большасці краін Заходняй Еўропы і іх калоній, якое пачалося ў 1759 годзе, а таксама афіцыйная ліквідацыя ордэна Святым Прастолам у 1773 годзе. Папства задаволіла антыезуіцкія патрабаванні еўрапейскіх манархаў без асаблівага супраціву.
Езуіты былі паслядоўна выгнаны з Партугальскай імперыі (1759), Францыі (1764), Неапалітанскага і Сіцылійскага каралеўстваў, Мальты (пад уладай гаспітальераў), Герцагства Парма і П’ячэнца, Іспанскай імперыі (1767), а таксама з Аўстрыі і Венгрыі (1782).
Гісторыкі вылучаюць мноства фактараў, якія прывялі да скасавання. Езуітаў, якія не цураліся ўдзелу ў палітыцы, падазравалі з-за іх блізкасці да Папы і ўплыву на рэлігійныя і палітычныя справы незалежных дзяржаў. У Францыі гэта было спалучэнне многіх уплываў: ад янсенізму і вальнадумства да пануючай тады нецярпімасці да «старога рэжыму». Абсалютныя манархіі, якія спрабавалі цэнтралізаваць і секулярызаваць палітычную ўладу, разглядалі езуітаў як наднацыянальную арганізацыю, занадта моцна звязаную з папствам і занадта аўтаномную ад манархаў, на тэрыторыі якіх яны дзейнічаліIda Altman, et al., The Early History of Greater Mexico, Pearson, 2003, p. 310..
Сваім брэвэ Dominus ac Redemptor (21 ліпеня 1773 года) Папа Клімент XIV скасаваў Таварыства як fait accompli (звершаны факт). Аднак ордэн не знік цалкам. Ён працягваў дзейнічаць падпольна ў Кітаі, а таксама легальна ў Расійская імперыі (на тэрыторыі Беларусі), Прусіі і Злучаных Штатах. У Расіі Кацярына II дазволіла заснаваць новы навіцыят. У 1814 годзе наступны Папа, Пій VII, аднавіў Таварыства Ісуса ў яго ранейшых правінцыях, і езуіты пачалі аднаўляць сваю працу ў краінах Еўропы.
Перадумовы Да ганенняў XVIII стагоддзя езуіты ўжо падвяргаліся выгнанням, напрыклад, з тэрыторый Венецыянскай рэспублікі паміж 1606 і 1656–1657 гадамі ў рамках спрэчак паміж Рэспублікай і папствам, якія пачаліся з Венецыянскага інтэрдыкта рэцэнзуемая кніга .
Да сярэдзіны XVIII стагоддзя Таварыства набыло рэпутацыю ўплывовай сілы ў палітычным манеўраванні і эканамічным поспеху. Манархі многіх еўрапейскіх дзяржаў усё больш насцярожана ставіліся да таго, што яны лічылі празмерным умяшаннем з боку замежнай арганізацыі. Выгнанне езуітаў давала дадатковую выгаду — магчымасць канфіскаваць назапашаныя ордэнам багацці і маёмасць. Аднак гісторык Чарльз Гібсан перасцерагае: «Наколькі гэта паслужыла матывам для выгнання, мы не ведаем».
Розныя дзяржавы скарысталіся рознымі падзеямі для прыняцця мер. Серыя палітычных канфліктаў, асабліва ў Францыі і Партугаліі, пачалася са спрэчак вакол тэрыторый у 1750 годзе і завяршылася разрывам дыпламатычных адносін і роспускам Таварыства Папам на большай частцы Еўропы, і нават некаторымі пакараннямі смерцю. У рознай ступені былі ўцягнуты Партугальская імперыя, Францыя, Неапаль і Сіцылія, Парма і Іспанская імперыя.
Канфлікты пачаліся з гандлёвых спрэчак у 1750 годзе ў Партугаліі, у 1755 годзе ў Францыі і ў канцы 1750-х гадоў у Неапалі і Сіцыліі. У 1758 годзе ўрад Жазэ I у Партугаліі скарыстаўся слабеючай уладай Папы Бенедыкта XIV і дэпартаваў езуітаў з Паўднёвай Амерыкі пасля перамяшчэння іх разам з карэнным насельніцтвам і кароткага ваеннага канфлікту (Вайна гуарані), афіцыйна забараніўшы ордэн у 1759 годзе. У 1762 годзе Парыжскі парламент (суд, а не заканадаўчы орган) вынес рашэнне супраць Таварыства ў буйной справе аб банкруцтве пад ціскам розных груп — ад унутрыцаркоўных да свецкіх дзеячаў, такіх як маркіза дэ Пампадур, фаварытка караля. Аўстрыя і Каралеўства Абедзвюх Сіцылій скасавалі ордэн указам у 1767 годзе.
Ход падзей
Першае нацыянальнае скасаванне: Партугалія і яе імперыя (1759)
Паміж партугальскай каронай і езуітамі існавала даўняя напружанасць, якая ўзмацнілася, калі граф Аэйрас (пазней маркіз дэ Памбал) стаў дзяржаўным міністрам. Кульмінацыяй стала выгнанне езуітаў у 1759 годзе. Падставай паслужыла «справа Тавора» ў 1758 годзе, якую можна разглядаць як нагоду для выгнання і канфіскацыі маёмасці каронайJames Lockhart and Stuart B. Schwartz, Early Latin America. Cambridge: Cambridge University Press 1983, p. 391.. Паводле гісторыкаў Джэймса Локхарта і Сцюарта Б. Шварца, «незалежнасць езуітаў, іх улада, багацце, кантроль над адукацыяй і сувязі з Рымам зрабілі іх відавочнымі мішэнямі для памбалаўскай мадэлі крайняга рэгалізму»Lockhart and Schwartz, Early Latin America, p. 391..
Канфлікт пачаўся з абмену каланіяльнымі тэрыторыямі ў Паўднёвай Амерыцы з Іспаніяй. Паводле сакрэтнай Мадрыдскай дамовы 1750 года, Партугалія аддала Іспаніі спрэчную калонію Сакрамента ў вусце ракі Ла-Плата ў абмен на Сем рэдукцый Парагвая — аўтаномныя езуіцкія місіі. Карэннаму насельніцтву (гуарані) было загадана пакінуць свае землі. Гуарані паўсталі, пачалася Вайна гуарані, якая скончылася для іх катастрофай. У Партугаліі разгарнулася інфармацыйная вайна, у якой езуітаў асуджалі альбо абаранялі за тое, што яны больш за стагоддзе ратавалі гуарані ад рабства. Партугальскія каланізатары дамагліся выгнання езуітаўPollen, John Hungerford. "The Suppression of the Jesuits (1750-1773)" The Catholic Encyclopedia. Vol. 14. New York: Robert Appleton Company, 1912. 26 March 2014.
1 красавіка 1758 года Памбал пераканаў састарэлага Папу Бенедыкта XIV прызначыць партугальскага кардынала Франсішку дэ Салданья да Гама для расследавання абвінавачванняў супраць езуітаўPrestage, Edgar. "Marquis de Pombal" The Catholic Encyclopedia. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company, 1911. 26 March 2014. Бенедыкт скептычна ставіўся да цяжару меркаваных злоўжыванняў. Ён загадаў правесці «дэталёвае расследаванне», але для захавання рэпутацыі Таварыства ўсе сур'ёзныя справы павінны былі перадавацца яму. Бенедыкт памёр у наступным месяцы. 15 мая Салданья абвясціў, што езуіты вінаватыя ў «незаконным, публічным і скандальным гандлі» ў Партугаліі і яе калоніях. Ён не наведваў езуіцкія дамы, як было загадана, і вынес рашэнне па пытаннях, якія Папа пакінуў за сабой.
Памбал звязаў езуітаў са справай Тавора (спробай замаху на караля 3 верасня 1758 года) на падставе іх сяброўства з некаторымі з меркаваных змоўшчыкаў. 19 студзеня 1759 года ён выдаў указ аб секвестры маёмасці Таварыства ў партугальскіх уладаннях. У верасні таго ж года ён дэпартаваў партугальскіх айцоў, колькасцю каля тысячы чалавек, у Папскую вобласць, утрымліваючы іншаземцаў у турме. Сярод арыштаваных і пакараных смерцю быў Габрыэль Малагрыда, езуіцкі спавядальнік Леаноры дэ Тавора, якога абвінавацілі ў «злачынствах супраць веры». Пасля пакарання смерцю Малагрыды ў 1759 годзе партугальская карона ліквідавала Таварыства. Партугальскі пасол быў адкліканы з Рыма, а папскі нунцый высланы. Дыпламатычныя адносіны паміж Партугаліяй і Рымам былі разарваны да 1770 года.
Скасаванне ў Францыі (1764) У Францыі працэс пачаўся ў калоніі Марцініка, дзе Таварыства Ісуса мела камерцыйныя інтарэсы на цукровых плантацыях, дзе працавалі чорныя рабы і свабодныя рабочыя. Іх вялікія місійныя плантацыі ўключалі вялікую колькасць мясцовага насельніцтва. Каталіцкая энцыклапедыя ў 1908 годзе пісала, што практыка місіянераў асабіста займацца продажам вырабленых тавараў (анамалія для рэлігійнага ордэна) «дазвалялася часткова для пакрыцця бягучых выдаткаў місіі, часткова для абароны простых, дзіцячых тубыльцаў ад звычайнай пошасці несумленных пасрэднікаў».
Айцец Антуан Лавалет, настаяцель місій на Марцініцы, стаў адным з найбуйнейшых уладальнікаў зямлі і рабоў на востраве. Але пасля пачатку Сямігадовай вайны з Вялікабрытаніяй караблі, якія перавозілі тавары ацэначным коштам 2 000 000 ліўраў, былі захоплены, і Лавалет не змог выплаціць свае вельмі вялікія даўгі і збанкрутаваў. Яго крэдыторы звярнуліся да езуіцкага пракуратара ў Парыжы з патрабаваннем аплаты. Аднак той адмовіўся несці адказнасць за даўгі незалежнай місіі, хоць і прапанаваў весці перамовы аб урэгуляванні. Крэдыторы звярнуліся ў суд і атрымалі станоўчае рашэнне ў 1760 годзе, якое абавязвала Таварыства заплаціць.
Па парадзе сваіх адвакатаў езуіты падалі апеляцыю ў Парыжскі парламент. Гэта аказалася неразумным крокам. Парламент не толькі падтрымаў суд ніжэйшай інстанцыі 8 мая 1761 года, але, атрымаўшы справу ў свае рукі, праціўнікі езуітаў у гэтым сходзе вырашылі нанесці ўдар па ордэне. Пад агнём крытыкі за валютныя спекуляцыі і абвінавачванні ў катаванні і забойстве чатырох рабоў, Лавалет выйшаў з ордэна езуітаў у 1762 годзе.
У езуітаў было шмат праціўнікаў. Янсеністы былі шматлікімі сярод ворагаў артадаксальнай партыі. Сарбона, адукацыйны канкурэнт, далучылася да галіканцаў, філосафаў і энцыклапедыстаў. Людовік XV быў слабым; яго жонка і дзеці былі за езуітаў; яго здольны першы міністр, герцаг дэ Шуазёль, гуляў на руку парламенту, а каралеўская фаварытка, маркіза дэ Пампадур, якой езуіты адмовілі ў адпушчэнні грахоў, бо яна жыла ў граху з каралём Францыі, была рашучым апанентам.
Напад на езуітаў пачаўся 17 красавіка 1762 года сімпатыкам янсенізму абатам Анры Філіпам дэ Шавеленам, які асудзіў Канстытуцыю Таварыства Ісуса. 6 жніўня 1762 года генеральны адвакат Жалі дэ Флеры прапанаваў парламенту канчатковую пастанову, якая асуджала Таварыства на знікненне. Аднак умяшанне караля прынесла восем месяцаў адтэрміноўкі. Тым часам дваром быў прапанаваны кампраміс: калі французскія езуіты аддзеляцца ад Таварыства, якое ўзначальвае генерал непасрэдна пад уладай Папы, і пяройдуць пад уладу французскага вікарыя, з французскімі звычаямі, як у Галіканскай царкве, Карона іх абароніць. Французскія езуіты, адкінуўшы галіканства, адмовіліся даць згоду. 1 красавіка 1763 года калегіумы былі зачыненыя, а паводле наступнай пастановы ад 9 сакавіка 1764 года езуіты павінны былі адмовіцца ад сваіх зарокаў пад пагрозай выгнання.
У канцы лістапада 1764 года кароль падпісаў указ аб роспуску Таварыства ва ўсіх сваіх уладаннях, хоць некаторыя правінцыйныя парламенты ўсё яшчэ абаранялі іх, напрыклад, Франш-Кантэ, Эльзас і Артуа. У праекце ўказа ён выкрасліў шматлікія пункты, якія мелі на ўвазе віну Таварыства, і, пішучы герцагу дэ Шуазёлю, заключыў: «Калі я прымаю парады іншых дзеля міру ў маім каралеўстве, вы павінны ўнесці змены, якія я прапаную, інакш я нічога не зраблю. Я больш нічога не скажу, каб не сказаць занадта шмат»Vogel, Christine: The Suppression of the Society of Jesus, 1758–1773, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011, retrieved: November 11, 2011..
Заняпад езуітаў у Новай Францыі Пасля перамогі Брытаніі ў 1759 годзе ў бітве супраць французаў у Квебеку, Францыя страціла сваю паўночнаамерыканскую тэрыторыю Новай Францыі, дзе езуіцкія місіянеры ў XVII стагоддзі актыўна дзейнічалі сярод карэнных народаў. Брытанскае праўленне мела наступствы для езуітаў у Новай Францыі, але іх колькасць і месцы ўжо знаходзіліся ў заняпадзе. Яшчэ ў 1700 годзе езуіты прынялі палітыку простага падтрымання сваіх існуючых пастоў замест спробаў заснаваць новыя па-за межамі Квебека, Манрэаля і АтавыJ.H. Kennedy. Jesuit and Savage in New France (New Haven: Yale University Press, 1950), 49..
Як толькі Новая Францыя апынулася пад кантролем Вялікабрытаніі, брытанцы забаранілі іміграцыю любых новых езуітаў. Да 1763 года толькі дваццаць адзін езуіт усё яшчэ знаходзіўся ў тым, што цяпер стала брытанскай калоніяй Квебек. Да 1773 года засталося толькі адзінаццаць езуітаў. У тым жа годзе брытанская карона заявіла правы на маёмасць езуітаў у Канадзе і абвясціла, што Таварыства Ісуса ў Новай Францыі распушчанаJ.H. Kennedy. Jesuit and Savage in New France (New Haven: Yale University Press, 1950), 53..
Скасаванне ў Іспанскай імперыі (1767) Падзеі, якія прывялі да іспанскага скасавання