Караніза́цыя — палітычная і культурная кампанія савецкай улады ў нацыянальным пытанні ў 1920-я і пачатку 1930-х гадоў. Яна была заклікана згладзіць супярэчнасці паміж цэнтральнай уладай і насельніцтвам нацыянальных рэспублік СССР. Каранізацыя праяўлялася ў падрыхтоўцы і прасоўванні на кіруючыя пасады прадстаўнікоў карэнных народаў, стварэнні нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій, укараненні нацыянальных моў у справаводства і адукацыю, а таксама ў заахвочванні выдання СМІ на мясцовых мовах.
У канцы 1930-х гадоў (часткова яшчэ ў 1932—1933 гадах) каранізацыя была згорнутая, многія яе актыўныя ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. На змену ёй прыйшло паўсюднае ўкараненне рускай мовы як мовы міжнацыянальных зносін. Прыкладамі каранізацыі сталі, у прыватнасці, беларусізацыя і ўкраінізацыя.
Каранізацыя ў БССР У Беларускай ССР каранізацыя стала асновай палітыкі беларусізацыі. Яна суправаджалася вылучэннем і выхаваннем кадраў з карэннага насельніцтва Беларусі на партыйную, савецкую, прафесійную, гаспадарчую і грамадскую работу.
Вылучэнне прадстаўнікоў праводзілася паводле іх дзелавых якасцей, ведання мясцовых умоў і асаблівасцей Беларусі, валодання беларускай і рускай мовамі, а не выключна паводле нацыянальнай прыкметы. Такі падыход меў на мэце пазбяганне міжэтнічных канфліктаў і супрацьстаяння інтарэсаў розных нацыянальнасцей.
У выніку правядзення каранізацыі на 1929 год доля беларусаў і прадстаўнікоў іншых этнасаў ва ўстановах рэспублікі склала: У адміністрацыйных установах: беларусы — 51,3 %, рускія — 18 %, яўрэі — 24,8 %, палякі — 0,1 %, іншыя — 5,8 %. У гаспадарчых установах: беларусы — 30,8 %, рускія — 13,1 %, яўрэі — 49,3 %, палякі — 1,1 %, іншыя — 5,7 %. У судовых установах: беларусы — 26,3 %, рускія — 21,1 %, яўрэі — 42,1 %, іншыя — 11,5 %.
Ідэалагічныя асновы і пачатак кампаніі Нацыянальная палітыка бальшавікоў пачала фарміравацца яшчэ да 1917 года. У 1913 годзе Уладзімір Ленін накіраваў Іосіфа Сталіна ў Вену для вывучэння вопыту шматнацыянальнай Аўстра-Венгерскай імперыі. Вынікам стала праца «Марксізм і нацыянальнае пытанне» (1913)http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03.htm.. Пазней менавіта Сталін, як народны камісар па справах нацыянальнасцей, стаў адным з праваднікоў гэтай палітыкі, хоць пасля перайшоў да цэнтралізацыі.
Пасля заканчэння актыўнай фазы Грамадзянскай вайны, сутыкнуўшыся з нацыянальнымі рухамі, Ленін у канцы 1919 года пераканаў партыю адмовіцца ад прамой русіфікацыі. У 1923 годзе афіцыйна пачалася каранізацыя, якая прадугледжвала: выкарыстанне мясцовых моў у адукацыі і дзяржаўным апараце; прыярытэтнае прасоўванне нацыянальных кадраў; стварэнне нацыянальных саветаў і раёнаў у месцах пражывання меншасцейЮрый Слёзкін: "The USSR as a Communal Apartment, Or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism, " Slavic Review 53, No. 2 (Summer 1994): 414—452.. Напрыклад, ва Украіне і Беларусі ствараліся нацсаветы нават для вельмі невялікіх этнічных груп.
Гэтая палітыка была стратэгічным крокам для ўмацавання савецкай улады ў рэспубліках, хоць яна часта выклікала супраціў з боку ранейшых рускамоўных кадраўTimo Vihavainen: Nationalism and Internationalism. How did the Bolsheviks Cope with National Sentiments? in Chulos & Piirainen 2000, p. 79..
Ажыццяўленне палітыкі ў іншых рэгіёнах Па-за межамі БССР каранізацыя мела розныя тэмпы. У раёнах пражывання меншасцей усталёўваліся квоты на іх прадстаўніцтва.
У Казахстане (тады Кіргізскай АССР) у 1923 годзе быў прыняты дэкрэт аб пераводзе справаводства на казахскую мовуКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 231.. Да 1936 года казахі складалі 64 % кіраўніцтва наркаматаў рэспублікіКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). — С. 235.. Падобныя працэсы ішлі ў Татарстане і БурацііБазарава В. В. Пра праблемы каранізацыі ў нацыянальных аўтаноміях Усходняй Сібіры ў 1920-я — 1930-я гг. // Улада. — 2013. — № 12. — С. 176.Юсупава Л. А. Да пытання аб дзяржаўным статусе татарскай мовы ў ТАССР у 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 234..
У шэрагу рэгіёнаў каранізацыя спалучалася з зямельнай рэформай. У пачатку 1920-х гадоў у Казахстане праводзілася канфіскацыя зямель у рускамоўных перасяленцаў на карысць мясцовага насельніцтваКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 220—221.. Аднак да канца 1920-х гадоў правы розных этнічных груп у зямельным пытанні былі фармальна зраўнаваныяКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 256..
Адукацыя і СМІ Каранізацыя стварыла ўнікальную шматмоўную сістэму адукацыі. Напрыклад, ва Украінскай ССР да 1938 года навучанне вялося на 21 мове, сярод якіх былі і беларускія школы (9 устаноў)Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне (1918—1941 гг.). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 751—752.. У 1939 годзе ў СССР дзейнічала больш за 400 нацыянальных педагагічных вучылішчаўПанкратава Е. В. Нацыянальныя школы Сярэдняга Паволжа ў 1930-х — пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. — 2011. — № 25. — С. 547.. Што тычыцца друку, то ў 1936 годзе большасць часопісаў у БССР і УССР выходзілі на мовах гэтых рэспублікБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 742—743..
Каранізацыя ў войску У Чырвонай Арміі каранізацыя праяўлялася ў стварэнні часцей, укамплектаваных па нацыянальнай прыкмеце (беларускіх, украінскіх, каўказскіх)Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства і камплектаванне РККА прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасцей у 1920-я гг. // Веснік Калмыцкага інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 105..
Ваенная літаратура і статуты перакладаліся на родныя мовы салдат, хоць камандныя словы з 1925 года заставаліся на рускай мове для забеспячэння адзінства кіраванняБязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 110, 112.. Для падрыхтоўкі каманднага складу дзейнічалі нацыянальныя ваенныя школыБязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 111..
Згортванне палітыкі і рэпрэсіі Паварот у палітыцы адбыўся ў 1932—1933 гадах. На тэрыторыі РСФСР украінізацыя была спынена за лічаныя тыдні пасля дырэктывы ад 15 снежня 1932 годаДраздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’і, 1923—1933 гг. — М., СПб., 2012. — С. 433—434..
У 1937—1938 гадах працэс набыў характар татальнага згортвання. Прыхільнікаў каранізацыі і беларусізацыі пачалі масава абвінавачваць у «нацыянал-дэмакратызме» і «шкодніцтве»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 746—747.. У сакавіку 1938 года руская мова стала абавязковай для вывучэння ва ўсіх школахБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 750.. Нацыянальныя вайсковыя часці былі расфарміраваныБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 747—748., а нацыянальныя раёны і сельсаветы — ліквідаваныБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 744..
Вайна і дэпартацыі У гады Вялікай Айчыннай вайны некаторыя аўтаноміі былі ліквідаваныя (немцаў Паволжа, калмыкаў, крымскіх татар, чачэнцаў і інгушоў), а іх народы прымусова выселены. У месцах дэпартацыі навучанне вялося выключна па-руску, што прывяло да страты нацыянальных школьных сістэм гэтых народаў.
Познія спробы вярнуць каранізацыю ў адукацыю (напрыклад, у Паўночнай Асеціі ў 1940-я гады) не далі вынікаў з-за недахопу кадраў і падручнікаў, а таксама таго, што выпускнікі такіх школ адчувалі цяжкасці пры паступленні ў рускамоўныя ВНУСавецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М.: РОССПЭН, 2013. — С. 339..
Вынікі каранізацыі Палітыка каранізацыі заклала аснову для сучасных нацыянальных культур, хоць і была жорстка спынена. Да 1949 года сітуацыя ў аўтаноміях РСФСР выглядала так: У Татарскай АССР навучанне на роднай мове захавалася да 10-га класа. У Башкірыі і Чувашыі — да 7-га класа. У большасці іншых рэгіёнаў выкладанне на роднай мове засталося толькі на ўзроўні пачатковай школы (1—4 класы)Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — С. 336..
Гл. таксама Беларусізацыя Украінізацыя Тытульная нацыя
Крыніцы
Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР