Armia „Prusy” – odwodowy związek operacyjny Wojska Polskiego podczas kampanii wrześniowej 1939 roku.
Geneza i zadania Utworzona w czerwcu 1939 roku jako odwód Naczelnego Wodza. Miała być formowana stopniowo z jednostek mobilizowanych dopiero w wypadku bezpośredniego zagrożenia wojennego, przez co do chwili rozpoczęcia działań wojennych nie osiągnęła pełnych stanów osobowych.
Według pierwotnych planów miała być największą armią polską, stanowiącą odwód, który miał znajdować się na tyłach Armii „Kraków” i Armii „Łódź”. W lukę pozostawioną między tymi armiami, jak przewidywało dowództwo polskie, miały uderzyć główne siły niemieckie, które miała zniszczyć Odwodowa Armia „Prusy”. Armia miała przeprowadzić uderzenie z obszaru Tomaszów Mazowiecki – Starachowice – Radom w kierunku na Radomsko, Częstochowę i Miechów.
Na skutek szybkich postępów wojsk Wehrmachtu plan ten nie powiódł się. Zakończenie mobilizacji jednostek polskich, w tym Armii „Prusy”, zaplanowane było na czternasty dzień od wybuchu wojny. Armia „Prusy” miała składać się z 3, 12, 13, 19, 29, 36 (rez.), 39 (rez.) i 44 (rez.) Dywizji Piechoty, Wileńskiej Brygady Kawalerii oraz z 1 i 2 batalionu czołgów lekkich.
Na przełomie lipca i sierpnia 1939 roku marszałek Edward Śmigły-Rydz zadecydował, że oddziały Armii „Prusy” mają być skoncentrowane w rejonie Tomaszów Mazowiecki –Radom – Kielce. Ostatecznie jednak na skutek trudności wynikających z układu sieci kolejowej wojska te miały wyładować się w dwóch odrębnych rejonach. Północne zgrupowanie: Koluszki – Łowicz – Skierniewice. Południowe zgrupowanie: Skarżysko – Opoczno – Radom.
Po przeprowadzeniu wyładunku w wyznaczonych strefach miały ześrodkować się w następujący sposób: 44 Dywizja Piechoty – Sochaczew 13 Dywizja Piechoty – Regny 19 Dywizja Piechoty – Tomaszów Mazowiecki Wileńska BK – Piotrków Trybunalski 29 Dywizja Piechoty – Sulejów 36 Dywizja Piechoty – Opoczno 12 Dywizja Piechoty – Końskie 3 Dywizja Piechoty – Skarżysko-Kamienna 39 Dywizja Piechoty – Kozienice
Obsada personalna Kwatery Głównej Obsada personalna Kwatery Głównej: Dowództwo dowódca – gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki oficer ordynansowy – kpt. piech. Antoni Pietraszun dowódca etapów – gen. bryg. Jerzy Wołkowicki szef służby sprawiedliwości – ppłk aud. Stanisław Kudelski szef służby duszpasterstwa – ks. proboszcz Walenty Pączek Sztab szef sztabu – płk dypl. piech. Tomasz Obertyński † 1940 Charków szef Oddziału I – ppłk dypl. piech. Andrzej Strach † 1940 Charków szef Oddziału II – mjr dypl. Wincenty Bąkiewicz referent – mjr dypl. piech. Maksymilian Kurnatowski † 1941 ZSRR szef oddziału III – ppłk dypl. Edward Słowikowski † 1940 Charków mjr dypl. kaw. Leon Pruszanowski †1940 Katyń mjr dypl. piech. August Karcher †1940 Katyń mjr dypl. piech. Kazimierz Szczekowski †1940 Katyń rtm. dypl. Zygmunt Julian Dobrowolski †1940 Katyń dowódca łączności – ppłk łącz. Stanisław Rausz † 1940 Kijów referent – mjr łącz. Marian Dorotycz-Malewicz † 10 X 1945 Rzym kwatermistrz – płk dypl. art. Tadeusz Procner † 1940 Charków szef Oddziału I – ppłk dypl. art. Józef Kaiser † 1940 Kijów szef oddziału IV – ppłk dypl. piech. Wilhelm Kasprzykiewicz † 1940 Katyń szef służby zdrowia – płk lek. dr Mieczysław Henoch
Dowódcy broni dowódca artylerii – płk dypl. art. dr Stanisław Künstler dowódca Lotnictwa i OPL – płk pil. Jerzy Garbiński szef sztabu – ppłk dypl. obs. Kazimierz Winicki oficer operacyjny – mjr obs. Tadeusz Lewkowicz dowódca broni pancernych – płk kaw. Józef Koczwara dowódca saperów – ppłk dypl. sap. Leon Tyszyński
Skład Armii „Prusy” (skład planowany) Grupa północna 13 Dywizja Piechoty 19 Dywizja Piechoty 29 Dywizja Piechoty Wileńska Brygada Kawalerii 1 batalion czołgów lekkich 2 batalion czołgów lekkich 3 pułk artylerii ciężkiej 11 dywizjon artylerii najcięższej 12 dywizjon artylerii najcięższej 13 dywizjon artylerii najcięższej
Grupa południowa 3 Dywizja Piechoty Legionów 12 Dywizja Piechoty 36 Dywizja Piechoty Rezerwy Grupa pułkownika Glabisza 2 pułk artylerii ciężkiej 50 dywizjon artylerii lekkiej
Samodzielne pododdziały armijne 2 kompania balonów obserwacyjnych 12 kompania samochodów osobowych 13 kompania stacyjna łączności 13 kompania radiowa 23 kompania telefoniczno-kablowa 24 kompania telefoniczno-kablowa 15 kompania telefoniczno-budowlana park łączności nr 7 81 batalion saperów 212 kompania asystencyjna pluton pieszy żandarmerii nr 101 32 sąd polowy
W trakcie mobilizacji 44 Dywizja Piechoty 39 Dywizja Piechoty
Dla Armii „Prusy” pierwotnie przewidziano dywizje piechoty 2, 3, 26, 28, 36, 39, 44 oraz 10 i Kresową Brygadę Kawalerii.
Działania W dniu wybuchu wojny żadna jednostka armii nie znajdowała się w miejscu zaplanowanej koncentracji. 19 Dywizja Piechoty wyładowywała się w rejonie Łowicza, skąd marszem miała przejść w rejon Piotrkowa. 29 Dywizja Piechoty była w trakcie wyładowywania się w rejonie Skierniewic, bez 41 pp i przydzielonego dywizjonu 29 pal, które pozostały jeszcze na Suwalszczyźnie. Wileńska BK też była w trakcie rozładunku koło Koluszek, skąd miała przejść na południowy wschód od Piotrkowa w rejon lasu Lubień. 13 Dywizja Piechoty, która została wycofana z Korpusu Interwencyjnego na Pomorzu, była dopiero w okolicach Bydgoszczy w trakcie załadunku do transportów kolejowych. W skład Armii „Prusy” planowano przydzielić dwa bataliony czołgów lekkich 7TP. Jednakże 2 bczl 1 września około godz. 10.00 wyładował się na stacji kolejowej Bednary, gdzie podporządkował go sobie generał Juliusz Rómmel i przydzielił do Grupy Operacyjnej „Piotrków” pod dowództwem gen. Wiktora Thommee, powtórnie załadowany na transport kolejowy przewieziony do Pabianic, po rozładowaniu przejechał do lasów w pobliżu miejscowości Łask. Po sporach o przydział batalionu ostatecznie przesunięto go, 4 września do lasów pod Korczewem koło Bełchatowa w pobliżu linii obrony skrajnego lewego skrzydła GO „Piotrków” sąsiadującego ze Zgrupowaniem Północnym Armii „Prusy”. Natomiast 1 bczl. 2 września dotarł w rejon Tomaszowa Mazowieckiego. 3 września batalion osiągnął rejon lasów na wschód od Końskich, gdzie po ujawnieniu postoju przez lotnictwo niemieckie stał się obiektem ataku lotniczego. Zmuszony do zmiany rejonu dyslokacji zajął lasy w rejonie Modliszewic. Patrolowano drogi do Przedborza i Żarnowa. 3 września o godz. 13.00 rozkazem Naczelnego Wodza został przydzielony do grupy motorowej ppłk. Korczyńskiego z zadaniem obrony przejść na Pilicy i osłony koncentrującego się Zgrupowania Południowego Armii „Prusy”. Sztab Armii „Prusy” wystąpił o anulowanie poprzedniego rozkazu sztabu NW o przegrupowaniu 1 batalionu do rejonu Mogielnicy. 4 września po uzupełnieniu paliwa w Opocznie wyruszył w kierunku Mogielnicy. Po uzyskaniu zgody sztabu NW z 4 września na pozostawienie batalionu w składzie armii, rozkazem gen. Dęba-Biernackiego z 4 września wstrzymano marsz jego do rejonu Mogielnicy. Zatrzymał się lasach na zachód od Opoczna i patrolował okolice i szosy plutonami w kierunku Sulejowa i Paradyżu.
Na skutek szybkich działań Wehrmachtu obie grupy nie zdołały ukończyć pełnej mobilizacji i działały praktycznie oddzielnie. W pierwszych dniach września sytuacja na froncie była już na tyle poważna, że postanowiono rzucić do walki oddziały niekompletne pod względem sprzętu i ludzi.