Jerzy Lenczowski (ang. George Lenczowski; ur. 2 lutego 1915 w Petersburgu, zm. 19 lutego 2000 w Berkeley) – prawnik, dyplomata, naukowiec, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Założyciel i przewodniczący Komitetu (później Centrum) Badań nad Bliskim Wschodem w Berkeley. Jeden z pierwszych amerykańskich uczonych specjalizujących się w problematyce współczesnego Bliskiego Wschodu.
Jego książka Amerykańscy prezydenci i Bliski Wschód (American Presidents and the Middle East) oraz The Other Arab-Israeli Conflict Stevena L. Spiegela i Peace Process Williama B. Quanda są uważane przez historyka i byłego ambasadora Izraela w Stanach Zjednoczonych Micha’ela Orena za „trzy z najważniejszych publikacji”, opisujących sytuację po II wojnie światowej i zaangażowanie Ameryki na Bliskim Wschodzie.
Ojciec Huberta i Johna Lenczowskiego, prezesa i założyciela Instytutu Polityki Światowej (The Institute of World Politics).
Dzieciństwo i młodość Urodził się polskiej rodzinie w Petersburgu jako syn Jerzego i Haliny z domu Drewnowskiej. Jego ojciec pracował do rewolucji październikowej jako inżynier. Jednym z jego najwcześniejszych wspomnień była niebezpieczna ucieczka przed bolszewikami do niepodległej już Polski, tuż przed wojną z Rosją, która wybuchła niebawem po zakończeniu I wojny światowej. W 1936 roku uzyskał dyplom na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Następnie kontynuował studia we Francji, gdzie uzyskał certyfikat w zakresie prawa cywilnego na Uniwersytecie w Paryżu (1936) i doktorat nauk prawnych w Lille (1937). Jego praca Contribution à l’étude des obligations contractuelles en droit international privé (Kontrakty w prawie prywatnym i międzynarodowym) w 1938 roku została wydana w Paryżu przez Domat-Montchrestien.
Młodość Po ukończeniu studiów wszedł do polskiej służby zagranicznej jako młodszy dyplomata i stacjonował w Brytyjskim Mandacie Palestyny, działając w charakterze urzędnika konsularnego oraz łącznika między władzami brytyjskimi i żydowskimi imigrantami z Polski. Był świadkiem rosnącej liczby Żydów rozpaczliwie uciekających z Europy Wschodniej. „Był zaangażowany w bardzo trudny i delikatny proces” powiedział jego syn – „Brytyjczycy próbowali kontrolować imigrację i Arabowie nie chcieli imigracji”.
Jego misja zakończyła się z chwilą najazdu Niemiec na Polskę i późniejszą jej okupację przez Niemcy i Rosję Sowiecką jesienią 1939 roku. W 1940 roku zgłosił się na ochotnika do służby w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, z którą z francuskiej Syrii udał się do Palestyny. Brał udział w działaniach Brygady w Egipcie i Libii, ale najbardziej widoczny był podczas oblężenia Tobruku, za co awansował na podporucznika. Pod koniec 1940 roku został odwołany z pola walki przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych i został attaché prasowym w Ambasadzie RP w Teheranie, stolicy Iranu. Tutaj był uczestnikiem wielkiej operacji udzielania pomocy setkom tysięcy Polaków, którzy właśnie zostali zwolnieni z sowieckich obozów koncentracyjnych po interwencji Wielkiej Brytanii.
W Teheranie poznał uwolnioną przez Sowietów Bronisławę Szylkiewicz (1913-1988), która w marcu 1943 roku została jego żoną. Był w Teheranie późną jesienią 1943 roku podczas konferencji Wielkiej Trójki: Franklina D. Roosevelta, Winstona Churchilla i Józefa Stalina. Niedługo później miała miejsce jego osobista tragedia: jego rodzice zostali aresztowani przez Niemców w czasie powstania warszawskiego i zamordowani w obozie koncentracyjnym.
Do Ameryki W 1945 roku, po podpisaniu porozumień jałtańskich, odmówił służby w komunistycznym rządzie Stalina w Polsce i postanowił szukać schronienia w Stanach Zjednoczonych. Po rocznych studiach na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa i dorywczej pracy w Oddziale Zagranicznych Radiostacji (Foreign Broadcasting Division) Departamentu Stanu (Department of State), znalazł pracę jako instruktor, później adiunkt w Hamilton College w stanie Nowy Jork. Znalazł się tam ze względu na osobę Petera Odegarda, jednej z głównych postaci ówczesnych czasów, dziekana wydziału nauk politycznych Berkeley. W 1951 roku Lenczowski został obywatelem Stanów Zjednoczonych.
W Berkeley Na Berkeley pojawiał się w 1952 na zaproszenie Odegarda jako stowarzyszony profesor wizytujący, by po kolejnym roku badań i nauki języków w Libanie zostać zwyczajnym członkiem wydziału. Naukowym debiutem w Stanach Zjednoczonych stała się publikacja „Rosja i Zachód w Iranie” (Russia and the West in Iran) z 1949 roku. Niebawem, w 1952 roku ukazała się jego kolejna książka „Bliski Wschód w sprawach światowych” (The Middle East in World Affairs). Wznawiana trzykrotnie, od ponad trzech dekad jest najbardziej autorytatywnym tekstem o polityce w tym regionie. Czwarte wydanie zostało poddane przeglądowi przez Johna C. Campbella. Foreign Affairs w 1980 r. napisał: „Nowe wydanie zawiera obszerny materiał dodatkowy obejmujący – niczym w kalejdoskopie – wydarzenia minionych 18 lat, ale nadal pozostaje niezwykle wszechstronnym i niezawodnym wprowadzeniem w historię regionu i jako pozycja źródłowa”.
W Berkeley założył Komitet (później Centrum) Badań nad Bliskim Wschodem i był jego pierwszym przewodniczącym. Był jednym z pierwszych naukowców zajmujących się problematyka współczesnego Bliskiego Wschodu. Jako nauczyciel akademicki szanowany za swoją precyzję i otwartość, wychował pokolenia uczonych, którzy poświęcili mu opublikowane w 1988 roku dzieło Ideology and Power in the Middle East: Essays in Honor of George Lenczowski. David P. Gardner, rektor Uniwersytetu Kalifornijskiego, napisał w przedmowie książki Lenczowskiego, że przyczynia się ona „do lepszego zrozumienia Bliskiego Wschodu, a szczególnie lepszego zrozumienia jego rewolucji, relacji międzynarodowych i kluczowej roli ropy naftowej”. Od roku 1949 do śmierci napisał sześć książek i monografii. Jest współautorem bądź współredaktorem dwóch innych i opublikował prawie 100 artykułów naukowych na temat polityki Bliskiego Wschodu.
Przeszedł na emeryturę w 1985 roku. Jego ostatnia książka American Presidents and the Middle East została wydana w 1990 roku.
Publikacje Russia and the West in Iran (1949) The Middle East in World Affairs (1952) Oil And State In The Middle East (1960) Political Elites in the Middle East (United States Interests in the Middle East) (Jul 1975) Iran Under the Pahlavis (Hoover Institution publication) (Dec 1978) American Presidents and the Middle East. Duke University Press, 1990. .
Przypisy
Bibliografia Andrew C. Janos, In memoriam George Lenczowski Professor of Political Science, Emeritus Berkeley 1915–2000
Kategoria:Dyplomaci II Rzeczypospolitej Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Urodzeni w 1915 Kategoria:Zmarli w 2000 Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley