thumb|Wzgórze Armawir, na którym stało Argisztihinili
thumb|Legenda:1. Twierdza zachodnia w pobliżu Nor-Armawir2. Twierdza wschodnia na wzgórzu w miejscowości Armawir3. Obszar w granicach murów miejskich4. Obszar poza murami miasta5. Przypuszczalna granica terenów rolniczych6. System irygacyjny7. Granica starożytnego Armawiru, zbudowanego na miejscu zniszczonego Argisztihinili.Według danych nor-armawirskiej ekspedycji archeologicznej)А.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 35 i nn. Argisztihinili (urart. URUar-gi-iš-ti-ḫi-ni-li, orm. Արգիշտիխինիլի) – starożytne miasto założone w okresie ekspansji Urartyjczyków na Zakaukaziu, za panowania króla Argisztiego I, od którego imienia otrzymało swoją nazwę. Argisztihinili istniało od VIII do VI wieku p.n.e. Jego ruiny zlokalizowano w odległości 15 km na południowy zachód od współczesnego ormiańskiego miasta Armawir, między osadami Nor-Armawir i Armawir w prowincji Armawir. Argisztihinili było położone na lewym brzegu rzeki Araks.
Historia badań nad Argisztihinili Historia odkrycia Argisztihinili jest związana z badaniami nad starożytnym Armawirem – jednej ze stolic Armenii. Kronikarz ormiański, Mojżesz z Chorenu, w V wieku wspominał o założeniu Armawiru przez Aramaisa, wnuka Haika, protoplasty OrmianМовсес Хоренаци, История Армении в трех частях рассказанная Мовсесом Хоренаци по просьбе Сахака Багратуни, Библиотека Вѣхи.. W latach trzydziestych XIX wieku Francuz Dubois de Monpierre podczas podróży przez Armenię wyraził przypuszczenie, że wzniesienie w pobliżu Nor-Armawiru kryje twierdzę starożytnego Armawiru. Zainteresowanie tymi terenami wzrosło w 1869 roku, kiedy w pobliżu wzgórza odkryto tabliczki gliniane z pismem klinowym. Jak wykazały późniejsze badania, pochodziły z czasów Argisztiego I i Rusy III. W 1880 roku na armawirskim wzniesieniu zostały przeprowadzone pierwsze wykopaliska archeologiczne, związane z przygotowaniem do V Zjazdu Archeologicznego w Tyflisie. W 1896 roku orientalista M.W. Nikolski przypuszczał, że pod Armawirem znajduje się starsze urartyjskie miastoМ.В. Никольский, Клинообразные надписи Закавказья, „Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Императорского московского археологического общества” 5 (1896).. Wykopaliska przeprowadzone na początku XX wieku, potwierdziły tę teorię i wykazały, że starożytny Armawir został wzniesiony na miejscu niegdysiejszego Argisztihinili około IV wieku p.n.e.А.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 47.
Z uwagi na działania wojenne systematyczne prace archeologiczne rozpoczęto dopiero w 1927 roku – pod kierunkiem N.J. Marra. W latach 1944–1970 badania w Argisztihinili prowadzili B.B. Piotrowski, G.A. Mielikiszwili i I.M. Djakonow, którzy dokonali jednocześnie tłumaczeń odkrytych tam tabliczek i inskrypcji tekstów urartyjskichА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 9.. W okresie 1962–1971 na wzgórzu pracowały dwie niezależne ekspedycje Instytutu Archeologii Armeńskiej SRR, z których jedna pod kierunkiem A.A. Martirosiana badała Argisztihinili, druga zaś ArmawirБ.Н. Аракелян, ‘’Археологические исследования в Советской Армении’’, „Вестник РАН”, 10 (1977), s. 98..
Historia założenia miasta Zgodnie z rocznikami urartyjskimi Argisztihinili zostało założone w 776 roku p.n.e. na polecenie króla Argisztiego I, w jedenastym roku jego panowania. Powstanie miasta poprzedziła wieloletnia ekspansja w kierunku Zakaukazia, której celem było przejęcie kontroli nad żyzną Doliną Ararat. Od 786 roku p.n.e. Argiszti I zorganizował kilka wypraw do doliny rzeki Achurian oraz w kierunku jeziora Sewan. W tenże sposób zdobył dogodne pozycje do opanowania doliny. W 782 roku p.n.e. Argiszti I założył na miejscu obecnego Erywania twierdzę Erebuni, jako punkt wypadowy do dalszych ekspansji terytorialnych. Jednak podbój Zakaukazia został opóźniony z powodu zatargów z Asyrią na południowo-zachodniej granicy Urartu. W okresie panowania Argisztiego I państwo znajdowało się u szczytu swojej potęgi. Władca odniósł zwycięstwo z trwającej około czterech lat wojny z południowym sąsiadem, a armia urartyjska została ponownie przerzucona na północА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 22..
Według opinii naukowców, Argisztihinili początkowo nie było zaplanowane do budowy miasta-twierdzy, lecz centrum administracyjnego i gospodarczego. Te wnioski wyciągnięto po analizie położenia miasta, które nie posiadało dobrej pozycji strategicznej. Jak podają roczniki Argisztiego I, miasto wzniesiono w krainie Azani (Dolina Ararat). Wykopaliska archeologiczne wykazały w starszych warstwach pozostałości osad z okresu eneolitu, datowane na III–I tysiąclecie p.n.e. Nie zachowały się wzmianki o wyprawach Urartyjczyków przeciwko mieszkańcom doliny. Prawdopodobnie, w obliczu przygotowań do kampanii wojennych Argisztiego I skierowanych na zdobycie Azani, większość miejscowej ludności opuściła swoje domostwa, a osady, które stawiały opór, zostały zniszczoneА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 19..
Układ miasta
Argisztihinili zostało zbudowane na planie prostokąta o wymiarach 5 × 1–1,5 km. W zachodniej i wschodniej części znajdowały się masywne cytadele. Na kilku oddalonych wzniesieniach ulokowano budynki należące do miasta. Cały teren Argisztihinili wraz z kontrolowanym obszarem wynosił około 1000 haА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 44.. Kanały doprowadzające wodę zlokalizowano wzdłuż murów miejskich. Łączna ich długość w okolicy miasta wynosiła około 40 km. Ich część nadal pozostaje w użyciu. Budowa kanałów wymagała wywiezienia 160 tys. m³ ziemi, a budowa twierdz – ponad 40 tys. m³ ociosanych bloków bazaltowych. Naukowcy przypuszczali, że podczas budowy miasta wraz z umocnieniami i kanałami wykorzystano pracę jeńców wojennych. Miasto było ośrodkiem administracyjno-gospodarczym; kontrolowało gospodarkę w Dolinie Ararat; prawdopodobnie także handel oraz zabezpieczało dostawę wody pitnejА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 24..
Za panowania syna Argisztiego I, Sarduriego II, w mieście wzniesiono obiekty kultu, spichlerze oraz rozbudowano twierdze obronne. Twierdze pełniły także funkcję siedziby, urzędnika królewskiego oraz koszarА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 90–91..
W odróżnieniu od innych miast urartyjskich Argisztihinili nie zbudowano na skale. W związku z tym jego znaczenie strategiczne było niewielkie. Niewysokie wzgórze, wybrane dla założenia miasta nie pozwalało na wzniesienie tu monumentalnych budowli obronnych, w jakie zostały zaopatrzone Tuszpa, Rusahinili, Erebuni, Tejszebaini i pozostałe miasta urartyjskie. Tym niemniej, w celu obrony miasta przed najazdami sąsiednich ludów, wokół wzgórza wzniesione zostały według wzorca urartyjskiego mury: na fundamencie z ciosanych bloków bazaltowych m.in. wzniesiono ścianę z cegieł, fasady wzmocniono przyporami i masywnymi wieżamiА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 74..
Gospodarka thumb|Napis Rusy III, informujący o budowie w Argisztihinili spichlerza Na urodzajnej glebie Doliny Ararat uprawiano zboże i winorośl. Rolnictwo było kontrolowane przez państwo. Według badań, zapasy zboża przechowywanego w spichlerzach Argisztihinili, wynosiły około 5 tys. ton. Powierzchnia upraw zajmowała około 5 tys. ha. W mieście zostało także przygotowane miejsce na składowanie wina o pojemności 160 tysięcy litrów. Obszar przeznaczony na uprawę winorośli wynosił około 1250 haА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 138.. Ponadto mieszkańcy Argisztihinili posiadali własne pola uprawne. Zachowały się ślady ówczesnej hodowli drobiu i świńА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 143..
Rzemiosło Na potrzeby rolnictwa w Argisztihinili produkowano dużą ilość kamiennych narzędzi i ceramiki. Mniejsze naczynia z gliny wykorzystywano do przechowywania mąki i wina. Do magazynowania wina używano większych naczyń, częściowo wkopanych w ziemię. Na terenie miasta rozwijało się kowalstwo. Podczas wykopalisk odkryto narzędzia i ozdoby z żelaza i brązu, a także formy do ich wytapianiaА.А. Мартиросян, Аргиштихинили, s. 143–144..
Argisztihinili w okresie upadku Urartu
Porażka Sarduriego II w wojnie z Asyrią zapoczątkowała schyłek potęgi Urartu. Jego następca Rusa I nie potrafił odeprzeć najazdów Sargona II. W 714 roku p.n.e. Asyryjczycy zniszczyli Musasir – centrum religijne Urartu, ośrodek kultu naczelnego bóstwa Chaldiego. Spowodowało to stopniowe przesunięcie głównego ciężaru władzy państwowej na północ państwa w kierunku Zakaukazia.
W VII wieku p.n.e. Argisztihinili nadal było rozbudowywane. Zachowały się napisy królów Urartu z okresu VIII–VII p.n.e. – Rusy II i jego syna Argisztiego II oraz Erimeny. Zawierały informacje o nowych budowlach. Za panowania Rusy II, który dążył do odrodzenia kultu Chaldiego, w mieście została wzniesiona świątynia bóstwa. Podobne powstały w Tejszebaini i Erebuni. Na wszystkich trzech umieszczono podobne inskrypcje, w których na równi z bóstwami urartyjskimi występuje także babiloński – Marduk:
Działalność Rusy II skierowana na odbudowę potęgi Urartu nie zahamowała schyłku państwa. Nowy spichlerz, wspomniany w inskrypcji Rusy III był prawdopodobnie ostatnią budowlą wzniesioną w Argisztihinili. Niedługo po tym, w obliczu notorycznych najazdów z północy – mieszkańcy i jednostki wojskowe rozmieszczone w Dolinie Ararat pozostawili miasto-twierdzę Erebuni. Główne siły militarne Urartu zostały na przełomie VII/VI stuleci p.n.e. skoncentrowane w mieście Tejszebaini. Pozostawione bez ochrony Argisztihinili znalazło się w zagrożeniu najazdów obcych ludówА.А. Мартиросян, Аргиштихинили.. Około 600 roku p.n.e. miasto zostało zdobyte i spalone. Podczas badań archeologicznych odkryto pozostałości machin oblężniczych, ślady pożaru i niepochowane szczątki mieszkańców. Prawdopodobnie Argisztihinili zostało zdobyte przez ScytówБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 92.Н.В. Арутюнян, Биайнили (Урарту). lub MedówC.F. Lehmann-Haupt, Armenien.И.М. Дьяконов, История Мидии, s. 316 i nn..
Obecny stan miasta Po zakończeniu badań archeologicznych przeprowadzonych przez A.A. Martirosiana w latach siedemdziesiątych XX wieku, Argisztihinili zostało zabezpieczone. Dokonane przez archeologów wykopy zostały zasypane ziemią. Jednak część fundamentów pomieszczeń mieszkalnych i murów obronnych została umocowana i wyeksponowana na powierzchni. Na wzgórzu ustanowiono kamień pamiątkowy oraz odtworzony plan miasta z okresu jego potęgi. Większość ruchomych zabytków kultury materialnej, znalezionych w trakcie wykopalisk, trafiła do Muzeum Archeologicznego Armenii „Sardarapat”.
Przypisy
Bibliografia Źródła Мовсес Хоренаци, История Армении в трех частях рассказанная Мовсесом Хоренаци по просьбе Сахака Багратуни, Библиотека Вѣхи. Opracowania Аракелян Б.Н., Археологические исследования в Советской Армении, „Вестник РАН”, 10 (1977), s. 97–111. Арутюнян Н.В., Биайнили (Урарту), Ереван 1970. Арутюнян Н.В., Новые урартские надписи, Ереван 1966. „Вестник древней истории”, nr 3 (1953). Дьяконов И.М., История Мидии, Ленинград 1956. Мартиросян А.А., Аргиштихинили, Ереван 1974. „Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Императорского московского археологического общества”, 5 (1896). Оганесян К.А., Кармир-Блур, T. 4, Архитектура Тейшебаини, Ереван 1955. Пиотровский Б.Б., Ванское царство (Урарту), Москва 1959. Lehmann-Haupt C.F., Armenien, Berlin 1910–1931.
Kategoria:Miasta Urartu Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Armenii