Lista królów asyryjskich

Lista królów asyryjskich – lista wymieniająca w kolejności chronologicznej imiona oraz okres panowania (o ile jest znany) wszystkich władców Asyrii począwszy od czasów najdawniejszych aż do upadku imperium asyryjskiego w końcu VII w. p.n.e. Została ona utworzona w oparciu o informacje zawarte w ówczesnych źródłach pisanych (przede wszystkim Asyryjskiej liście królów), w korelacji z naszą obecną wiedzą historyczną.

Okres „przedasyryjski” (ok. 2350–2000 p.n.e.) W okresie tym, jak wskazują odkrycia archeologiczne i inskrypcje z miast Aszur i Niniwy, obszar będący kolebką późniejszego państwa asyryjskiego znajdował się pod kontrolą władców z dynastii akadyjskiej (ok. 2350–2150 p.n.e.) i III dynastii z Ur (ok. 2100–2000 p.n.e.)H. Lewy, Assyria..., s. 733–752.. W ich imieniu władzę nad obszarem tym, ze swej siedziby w mieście Aszur, będącym już wówczas ważnym centrum administracyjnymH. Lewy, Assyria..., s. 734., sprawował prowincjonalny gubernator (sum. énsi, akad. iššiakkum). Jednym z takich gubernatorów mógł być Azuzu, którego inskrypcję odnaleziono w AszurA.K. Grayson, Assyrian..., s. 2–4.K.R. Veenhof, J. Eidem, Mesopotamia. The Old Assyrian..., s. 19, przypis 4.. Nie nosi on w niej wprawdzie żadnego tytułu, ale nazywa siebie „sługą” akadyjskiego króla Manisztusu (ok. 2269–2255 p.n.e.). W Aszur odnaleziono też inskrypcję niejakiego Ititi, „zarządcy” (sum. ugula, akad. waklum), który mógł być niezależnym władcą miasta-państwa Aszur w krótkim okresie dzielącym upadek imperium akadyjskiego od powstania imperium III dynastii z Ur (XXII wiek p.n.e.). O kontroli królów z III dynastii z Ur nad Aszur świadczyć może odnaleziona w tym mieście inskrypcja Zariquma, gubernatora Aszur za rządów królów Szulgiego (2096–2048 p.n.e.) i Amar-Suena (ok. 2047–2038 p.n.e.).

Okres staroasyryjski (ok. 2000–1750 p.n.e.) Lista najwcześniejszych władców miasta-państwa Aszur. Niektórzy z nich znani są z własnych inskrypcji. W liście nie zostali uwzględnieni władcy umieszczeni na początku Asyryjskiej listy królów (ustępy wymieniające „17 królów, którzy mieszkali w namiotach” i „10 królów, którzy byli przodkami”), którzy (być może z wyjątkiem Uszpii i Apiaszala) nigdy nie panowali w Aszur: imiona władców z pierwszego ustępu wydają się tak naprawdę stanowić listę amoryckich plemion i nazw geograficznych, natomiast ustęp drugi zdaje się wymieniać amoryckich przodków Szamszi-Adada I (1813–1781 p.n.e.)K.R. Veenhof, J. Eidem, Mesopotamia. The Old Assyrian..., s. 19, przypis 2.A.K. Grayson, Assyrian..., s. 1..

imię władcy długość panowania wedługAsyryjskiej listy królówJ-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 136–139.A.K. Grayson Königslisten..., s. 104–105. przybliżony okres/lata panowania uwagi Ušpia (Uszpia) – koniec XXI w. p.n.e. (?)A. Malamat, King Lists..., s. 169., przypis 19. wymieniany w inskrypcjach budowlanych późniejszych władców asyryjskich jako pierwszy znany budowniczy świątyni boga Aszura w AszurH. Lewy, Assyria..., s. 744.A. Malamat, King Lists..., s. 169. SuliliKopia B Asyryjskiej listy królów./SulêKopia C Asyryjskiej listy królów. (Sulili) – koniec XXI w. p.n.e. (?)H. Lewy, Assyria..., s. 746. być może tożsamy z Ṣilulu, którego inskrypcję odkryto w KaneszA.K. Grayson, Assyrian..., s. 5. Kikkia (Kikkia) – koniec XXI w. p.n.e.H. Lewy, Assyrian..., s. 747. wymieniany w inskrypcjach budowlanych późniejszych władców asyryjskich jako budowniczy murów obronnych wokół Aszur Akia (Akia) – przełom XXI\XX w. p.n.e. Puzur-Aššur (Puzur-Aszur I) – początek XX w. p.n.e. najprawdopodobniej założyciel rodzimej dynastiiK.R. Veenhof, J. Eidem, Mesopotamia. The Old Assyrian..., s. 31. Šalim-ahum, Šallim-ahhe (Szalim-ahum) – początek XX w. p.n.e. syn Puzur-Aszura I, znany z własnej inskrypcji odkrytej w AszurA.K. Grayson, Assyrian..., s. 6–7. Ilu-šūma (Ilu-szuma) – początek XX w. p.n.e. syn Szalim-ahuma, znany z własnych inskrypcji z AszurA.K. Grayson, Assyrian..., s. 7–8. Erišum, Irišum (Eriszum I) 40 lat 1974–1935 p.n.e.K.R. Veenhof, J. Eidem, Mesopotamia. The Old Assyrian..., s. 29.lub 1972–1933 p.n.e. syn Ilu-szumy, znany z własnych inskrypcji z AszurA.K. Grayson, Assyrian..., s. 8–15. Ikūnum (Ikunum) (tekst zniszczony) 1934–1921 p.n.e.lub 1932–1918 p.n.e. syn Eriszuma I, znany z własnych inskrypcji z AszurA.K. Grayson, Assyrian..., s. 16–17. Šarru-kīn (Sargon I) (tekst zniszczony) 1920–1881 p.n.e.lub 1917–1878 p.n.e. syn Ikunuma, znany z inskrypcji na pieczęci pochodzącej z KaneszA.K. Grayson, Assyrian..., s. 17–18. Puzur-Aššur (Puzur-Aszur II) (tekst zniszczony) 1880–1873 p.n.e.lub 1877–1870 p.n.e. syn Sargona I według Asyryjskiej listy królów Narām-Sîn (Naram-Sin) (tekst zniszczony) 1872–1829/19 p.n.e.lub 1869–? p.n.e. syn Puzur-Aszura II według Asyryjskiej listy królów Erišum (Eriszum II) (tekst zniszczony) 1828/1818–1809 p.n.e.lub?–1809 p.n.e. syn Naram-Sina według Asyryjskiej listy królów Šamši-Adad lub Šamši-Addu (Szamszi-Adad I) 33 lata 1808–1776 p.n.e. amorycki uzurpator, twórca potęgi państwa staroasyryjskiego; współczesny Hammurabiemu z Babilonu; najprawdopodobniej to za jego czasów powstała Asyryjska lista królówJ-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 136.A.K. Grayson Königslisten..., s. 102. Išme-Dagan (Iszme-Dagan I) 40 lat 1775–1761? p.n.e.lub 1775–1736? p.n.e. syn Szamszi-Adada I, współczesny Hammurabiemu z Babilonu

Iszme-Dagan pokonany został najprawdopodobniej w ok. 1761 r. p.n.e. przez Hammurabiego z Babilonu, który – jak podaje jego 33 „nazwa roczna” – podporządkować miał sobie wówczas „różne miasta w krainie Subartu i Ekallatum”K.R. Veenhof, J. Eidem, Mesopotamia. The Old Assyrian..., s. 142.. Wśród miast tych znajdować się musiało również Aszur, gdyż wymieniane jest ono wśród miast znajdujących się pod jego kontrolą w prologu Kodeksu Hammurabiego (kol. IV 53-58).

Okres anarchii (ok. 1750–1700 r. p.n.e.) Chaotyczny okres, bardzo słabo udokumentowany. Kilku pretendentów do asyryjskiego tronu – w tym potomkowie Szamszi-Adada I – walczy ze sobą o władzę. Niektórych z nich Asyryjska lista królów nie wymienia.

Władcy wymienieni w Asyryjskiej liście królów (wersji standardowej) imiona władców informacje dodatkowe z Asyryjskiej listy królówJ-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 139. Aššur-dugul(Aszur-dugul) „syn nikogo, bez praw do tronu, panował przez 6 lat” Aššur-apla-idiNaşir-SînSîn-nāmirIpqi-IštarAdad-şalūluAdasi „za Aszur-dugula, syna nikogo,Aszur-apla-idi, Nasir-Sin, Sin-namir,Ipqi-Isztar, Adad-salulu i Adasi,sześciu królów, synów nikogo,panowało na początku jego krótkich rządów”

Władcy wymienieni w Asyryjskiej liście królów (wersji alternatywnej) Mūt-Aškur (Mut-Aszkur) – syn Iszme-Dagana I Rēmu(...) (rekonstruowane jako Remu(š?)The Cambridge Ancient History (third edition), t. II/1 (History of the Middle East and the Aegean Region c. 1800–1350 B.C.), Cambridge University Press 1971, s. 820–821 (tabela „(B) WESTERN ASIA 1792–1390 B.C.”). lub Talmu-sz(arri)H. Lewy, Assyria..., s. 749.) – syn Mut-Aszkura?

Władcy wymienieni w inskrypcji Puzur-Sina Asīnum (Asinum)Brak jego imienia w Asyryjskiej liście królów, znany z inskrypcji Puzur-Sina. Puzur-Sîn (Puzur-Sin)Brak jego imienia w Asyryjskiej liście królów, znany z własnej inskrypcji odkrytej w Aszur.

Okres stabilizacji (dynastia Adasiego) (ok. 1700–1350 r. p.n.e.) Sytuacja w Asyrii stabilizuje się. Od Adasiego zaczyna się ciągła linia genealogiczna królów asyryjskich. Od poł. XV w. p.n.e. Asyria staje się lennikiem Mitanni. Datowanie panowania władców przybliżone.

imię władcy informacje z Asyryjskiej listy królówJ-j. Glassner, Mesopotamian..., s. 138–141.A.K. Grayson Königslisten..., s. 106–109. lata panowania uwagi pochodzenie dŀugość panowania według CAHThe Cambridge Ancient History (third edition), t. II/2 (History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380–1000 B.C.), Cambridge University Press 1975, s. 1040–1043 (tabela „(B) WESTERN ASIA, FOURTEENTH TO TENTH CENTURIES B.C.”). Bēl-bāni(Bel-bani) syn Adasiego 10 lat ok. 1698–1689 p.n.e. ok. 1700–1691 p.n.e. Libāja(Libaja) syn Bel-bani 17 lat ok. 1688–1672 p.n.e. ok. 1690–1674 p.n.e. Šarma-Adad (I)(Szarma-Adad I) syn Libaji 12 lat ok. 1671–1660 p.n.e. ok. 1673–1662 p.n.e. Iptar-Sîn(Iptar-Sin) syn Szarma-Adada I 12 lat ok. 1659–1648 p.n.e. ok. 1661–1650 p.n.e. Bazāja(Bazaja) syn Bel-bani 28 lat ok. 1647–1620 p.n.e. ok. 1649–1622 p.n.e. Lullāja(Lullaja) „syn nikogo” (uzurpator) 6 lat ok. 1619–1614 p.n.e. ok. 1621–1616 p.n.e. Šū-Ninua(Szu-Ninua) syn Bazaji 14 lat ok. 1613–1600 p.n.e. ok. 1615–1602 p.n.e. wymieniony we fragmencie alternatywnejAsyryjskiej listy królówjako założyciel nowej dynastii Šarma-Adad (II)(Szarma-Adad II) syn Szu-Ninuy 3 lata ok. 1599–1597 p.n.e. ok. 1601–1599 p.n.e. Erišum (III)(Eriszum III) syn Szu-Ninuy 13 lat ok. 1596–1584 p.n.e. ok. 1598–1586 p.n.e. Šamšī-Adad (II)(Szamszi-Adad II) syn Eriszuma III 6 lat ok. 1583–1578 p.n.e. ok. 1585–1580 p.n.e. Išme-Dagan (II)(Iszme-Dagan II) syn Szamszi-Adada II 16 lat ok. 1577–1562 p.n.e.ok. 1579–1564 p.n.e. Šamšī-Adad (III)(Szamszi-Adad III) syn Iszme-Dagana II 16 lat ok. 1561–1546 p.n.e. ok. 1563–1548 p.n.e. Aššur-nērāri (I)(Aszur-nirari I) syn Iszme-Dagana II 26 lat ok. 1545–1520 p.n.e. ok. 1547–1522 p.n.e. Puzur-Aššur (III)(Puzur-Aszur III) syn Aszur-nerari I 14 latKopia A Asyryjskiej listy królów./24 lata ok. 1519–1496 p.n.e. ok. 1521–1498 p.n.e. według Kroniki synchronistycznejwspółczesny Burna-Buriaszowi I z BabilonuJ.-J. Glassner, Mesopotamian..., s. 177. Enlil-nāṣir (I)(Enlil-nasir I) syn Puzur-Aszura III 13 lat ok. 1495–1483 p.n.e. ok. 1497–1485 p.n.e. Nūr-ili(Nur-ili) syn Enlil-nasira I 12 lat ok. 1482–1471 p.n.e. ok. 1484–1473 p.n.e. Aššur-šadûni(Aszur-szaduni) syn Nur-ili 1 miesiąc ? ? Aššur-rabî (I)(Aszur-rabi I) syn Enlil-nasira I (tekst uszkodzony) ok. 1470–1451 p.n.e. ok. 1472–1453 p.n.e. Aššur-nādin-ahhē (I)(Aszur-nadin-ahhe I) syn Aszur-rabi I (tekst uszkodzony) ok. 1450–1431 p.n.e. ok. 1452–1433 p.n.e. Enlil-nāṣir (II)(Enlil-nasir II) brat Aszur-nadin-ahhe I 6 lat ok. 1430–1425 p.n.e. ok. 1432–1427 p.n.e. Aššur-nērāri (II)(Aszur-nirari II) syn Enlil-nasira II 7 lat ok. 1424–1418 p.n.e. ok. 1426–1420 p.n.e. Aššur-bēl-nišēšu(Aszur-bel-niszeszu) syn Aszur-nerari II 9 lat ok. 1417–1409 p.n.e. ok. 1419–1411 p.n.e. według Kroniki synchronistycznejwspółczesny Kara-indaszowi z Babilonu Aššur-rēm-nišēšu(Aszur-rem-niszeszu) syn Aszur-bel-niszeszu 8 lat ok. 1408–1401 p.n.e. ok. 1410–1403 p.n.e. Aššur-nādin-ahhē (II)(Aszur-nadin-ahhe II) syn Aszur-rem-niszeszu 10 lat ok. 1400–1391 p.n.e. ok. 1402–1393 p.n.e. Eriba-Adad (I)(Eriba-Adad I) syn Aszur-bel-niszeszu 27 lat ok. 1390–1364 p.n.e. ok. 1392–1366 p.n.e.

Okres średnioasyryjski