Subrahmanyan Chandrasekhar (tam. சுப்பிரமணியன் சந்திரசேகர், hindi सुब्रह्मण्यन् चंद्रशेखर; ur. 19 października 1910 w Lahaurze, zm. 21 sierpnia 1995 w Chicago) – indyjsko-amerykański fizyk, noblista.
Przez większość życia wykładał na Uniwersytecie Chicagowskim. Otrzymał wiele międzynarodowych nagród naukowych, w tym Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 1983 roku wraz z Williamem Fowlerem – praca Chandrasekhara nagrodzona tą nagrodą, angażowała między innymi obliczenie maksymalnej teoretycznej możliwej masy białego karła; nazwanej później także „granicą Chandrasekhara”. W latach 1952–1971 był redaktorem naczelnym czasopisma naukowego The Astrophysical Journal.
Życiorys Pochodzenie i kariera Subrahmanyan Chandrasekhar urodził się 19 października 1910 roku w tamilskiej rodzinie w Lahaurze, wówczas leżącym w Indiach Brytyjskich, obecnie zaś znajdującym się w Pakistanie. Był pierwszym synem i zarazem trzecim dzieckiem (miał sześć sióstr i trzech braci) Chandrasekhary Subrahmanyi Ayyara, oficera w Rządowej Służbie Indyjskiego Departamentu Audytów i Rachunków oraz Sitalakshmi „Sity” Balakrishnan, którą cechowały wysokie osiągnięcia intelektualne – miała na koncie m.in. przetłumaczenie na język tamilski Domu lalki Henrika Ibsena.
Do 12. roku życia był edukowany w domu przez rodziców oraz na prywatnych lekcjach. W 1918 roku rodzina przeprowadziła się do Madrasu, gdzie ojciec Chandrasekhara został przeniesiony w ramach obowiązków zawodowych. W Madrasie Chandrasekhar w latach 1922–1925 uczęszczał do , a następnie, w latach 1925–1930 zdobył wyższe wykształcenie w na tamtejszym uniwersytecie, na którym uzyskał ponadto stopień Bachelor of Science z fizyki. W lipcu 1930 roku otrzymał od rządu Indii Brytyjskich stypendium na studia podyplomowe na Uniwersytecie w Cambridge w Anglii. W Cambridge Chandrasekhar został studentem naukowym pod kierunkiem profesora Ralpha Fowlera. W 1931 roku pojechał do Getyngi w Niemczech, gdzie został zaproszony do pomagania przez lato w pracy fizykowi Maxowi Bornowi. Za radą profesora Paula Diraca trzeci rok swoich studiów podyplomowych spędził w pracy na Instytucie Fizyki Teoretycznej w Kopenhadze. Latem 1933 roku Chandrasekhar uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie w Cambridge. W październiku tego roku został wybrany jako stypendysta naukowy do Trinity College na lata 1933–1937 – w przyjęciu go na Trinity College miał swój udział Ralph Fowler.
Na początku 1936 roku Chandrasekhar na zaproszenie Harlowa Shapleya odbył krótką wizytę na Uniwersytecie Harvarda w Stanach Zjednoczonych. Wówczas otrzymał od Ottona Struvego i propozycję objęcia posady pracownika badawczego na Uniwersytecie Chicagowskim. W styczniu 1937 roku Chandrasekhar przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych i zatrudnił się na uczelni w Chicago. W 1942 roku został profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie Chicagowskim, zaś dwa lata później uzyskał tam stanowisko profesora zwyczajnego.
Podczas II wojny światowej prowadził badania dla Armii Stanów Zjednoczonych, pracując w Balistycznych Laboratoriach Badawczych ośrodka Aberdeen Proving Ground w Maryland. Został także zaproszony do udziału w Projekcie Manhattan, jednak z powodu opóźnień w przetwarzaniu jego poświadczenia bezpieczeństwa ostatecznie nie dołączył do tej inicjatywy.
W 1947 roku Subrahmanyan Chandrasekhar został Wybitnym Profesorem Astrofizyki Teoretycznej (ang. Distinguished Service Professor of Theoretical Astrophysics) na Uniwersytecie Chicagowskim. Rok później dostał nagrodę Cambridge University Adams Prize. W 1949 roku Amerykańskie Towarzystwo Astronomicze przyznało mu nagrodę Henry Norris Russell Lectureship, zaś w 1952 roku dostał od Astronomicznego Towarzystwa Pacyfiku (ang. Astronomical Society of the Pacific) Medal Bruce. Od 1952 do 1971 roku sprawował funkcję redaktora naczelnego czasopisma naukowego The Astrophysical Journal, przekształcając je z niewielkiego periodyku w czołowe, międzynarodowe czasopismo poświęcone astrofizyce. W 1953 roku otrzymał Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego, a ponadto uzyskał amerykańskie obywatelstwo. W 1957 roku dostał , przyznawaną przez Amerykańską Akademię Sztuk i Nauk. W 1962 roku został nagrodzony przez Londyńskie Towarzystwo Królewskie Medalem Królewskim. W 1966 roku uhonorowano go amerykańskim Narodowym Medalem Nauki, zaś dwa lata później rząd Indii odznaczył go orderem Padma Vibhushan. W 1971 roku został laureatem wręczanego przez amerykańską Narodową Akademię Nauk Medalu Henry’ego Drapera, z kolei dwa lata później Polskie Towarzystwo Fizyczne nagrodziło go Medalem Mariana Smoluchowskiego. W 1974 roku przyznano mu nagrodę Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics.
W 1983 roku wspólnie z Williamem Fowlerem otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za sformułowanie powszechnie dziś akceptowanej teorii o późnych stadiach ewolucji masywnych gwiazd (obliczenia wykonane w 1928 roku, na samym początku kariery naukowej). Obliczeń dokonał podczas podróży do Anglii na studia, do ówczesnego specjalisty od teorii względności, Arthura Stanleya Eddingtona. Wykazał istnienie maksymalnej możliwej masy białego karła – „granicy Chandrasekhara”. Wnioski z obliczeń zostały wówczas odrzucone przez Eddingtona. Po tym zajął się innymi problemami astronomii, m.in. ewolucją gromad gwiazd.
W 1984 roku otrzymał od Londyńskiego Towarzystwa Królewskiego Medal Copleya, natomiast dwa lata później niemieckie Towarzystwo Astronomiczne (niem. Astronomische Gesellschaft) uhonorowało go Medalem Karla Schwarzschilda w następstwie wykładu o „estetycznych podstawach ogólnej teorii względności”. W 1985 roku osiągnął status emeryta na Uniwersytecie Chicagowskim, jednak z uczelnią tą był związany aż do śmierci.
Życie prywatne Podczas ostatnich dwóch lat studiowania na Presidency College w Madrasie Subrahmanyan Chandrasekhar nawiązał bliższą relację z o rok młodszą od niego Lalithą Doraiswamy. 11 września 1936 roku wziął z nią ślub w Indiach.
Był bratankiem innego noblisty z dziedziny fizyki, Chandrasekhary Venkaty Ramana (1888–1970).
Zmarł na zawał mięśnia sercowego 21 sierpnia 1995 roku w Chicago. Jego żona przeżyła go o 18 lat.
Upamiętnienie Na cześć Subrahmanyana Chandrasekhara nazwano wystrzelony przez NASA w 1999 roku kosmiczny teleskop rentgenowski Chandra.
Publikacje Na podstawie. An Introduction to the Study of Stellar Structure (1939) Principles of Stellar Dynamics (1942) Radiative Transfer (1950) Plasma Physics (1960) Hydrodynamic and Hydromagnetic Stability (1961) Ellipsoidal Figures of Equilibrium (1969) The Mathematical Theory of Black Holes (1983) Eddington: The Most Distinguished Astrophysicist of His Time (1983) Truth and Beauty: Aesthetics and Motivations in Science (1987) Newton’s Principia for the Common Reader (1995)
Przypisy , autobiografia, Nobel Lecture, December 8, 1983, On Stars, Their Evolution and Their Stability.
Linki zewnętrzne [dostęp 2021-10-27].
Kategoria:Indyjscy fizycy XX wieku Kategoria:Amerykańscy astrofizycy Kategoria:Redaktorzy naczelni Kategoria:Nauczyciele akademiccy University of Chicago Kategoria:Indyjscy nobliści – fizyka Kategoria:Amerykańscy nobliści – fizyka Kategoria:Odznaczeni orderem Padma Vibhushan Kategoria:Laureaci Złotego Medalu Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego Kategoria:Laureaci Medalu Mariana Smoluchowskiego Kategoria:Laureaci Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics Kategoria:Laureaci Medalu Copleya Kategoria:Laureaci Royal Medal Kategoria:Laureaci Medalu Karla Schwarzschilda Kategoria:Laureaci Medalu Bruce Kategoria:Laureaci National Medal of Science Kategoria:Laureaci Henry Norris Russell Lectureship Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami teleskopów Kategoria:Absolwenci uczelni w Indiach Kategoria:Absolwenci Trinity College (Cambridge) Kategoria:Tamilowie Kategoria:Amerykanie pochodzenia indyjskiego Kategoria:Ludzie związani z Chicago Kategoria:Ludzie urodzeni w Lahaurze Kategoria:Urodzeni w 1910 Kategoria:Zmarli w 1995