mały|Sztandar Batalionów Chłopskich|alt=BATALIONY CHŁOPSKIE Bataliony Chłopskie (BCh) – konspiracyjna organizacja zbrojna polskiego ruchu ludowego licząca około 170 tys. ludzi. Działająca w czasie II wojny światowej na terenie Generalnego Gubernatorstwa i w Wielkopolsce w celu obrony wsi polskiej przed terrorem niemieckim i eksploatacją gospodarcząTadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 24.. Po Armii Krajowej była to największa polska podziemna formacja zbrojna; posiadała 70 oddziałów partyzanckich i około 400 oddziałów specjalnych prowadzących akcje sabotażowe i bojowe, a jej straty (do rozwiązania w marcu 1945) wynosiły około 7000 żołnierzyRoman Marcinek, Encyklopedia Polski, Kraków 1996, s. 40.. Służyli w niej głównie członkowie Stronnictwa Ludowego, Związku Młodzieży Wiejskiej RP Wici oraz niezrzeszeni mieszkańcy wsi.
Historia Początkowo ruch ludowy nie tworzył własnej organizacji wojskowej, kierując swoich członków do Związku Walki Zbrojnej. Jednak wzrost wpływów sanacyjnych i piłsudczykowskich wśród kadry kierowniczej ZWZ, utworzenie przez konkurencyjne stronnictwa polityczne własnych organizacji i umacnianie się w terenie Narodowej Organizacji Wojskowej oraz Gwardii Ludowej WRN, spowodował zmianę stanowiska Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego w kwestii sformowania własnej organizacji wojskowej. Podjęcie przez ludowców w 1940 r. decyzji o utworzeniu odrębnej, samodzielnej organizacji wojskowej spotkało się z poparciem środowiska chłopskiego i było wyrazem emancypacyjnych dążeń polskich chłopów. Bataliony Chłopskie powstały wbrew ZWZ i zapewnić miały chłopom decydujący wpływ na charakter podziemia oraz stworzyć szansę decydowania bądź też współdecydowania o społeczno-ustrojowym kształcie przyszłego państwaKazimierz Przybysz, Chłopi polscy wobec okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1983, s. 259..
Bataliony Chłopskie zawiązały się 4 sierpnia 1940 roku we wsi Grabiec koło Szczekocin, w gospodarstwie Jana Paska. Organizacja utworzona została jako „Chłopska Straż” kryptonim konspiracyjny „Chłostra”. Utworzenie „Chłostry”, a następnie masowe przechodzenie do niej ludowców z szeregów ZWZ spotkało się z ostrą krytyką Komendy Głównej ZWZ. Ponieważ jej porządkowo-policyjne zadania i nazwa nie spełniały aspiracji działaczy ruchu ludowego, wiosną 1941 r. z inicjatywy działaczy Okręgu Kieleckiego nazwa formacji została przemianowana na Bataliony Chłopskie, chociaż formalnie zatwierdzona oficjalnie przez KG BCh zmiana nazwy nastąpiła dopiero w maju 1944 r. Biało-czerwone opaski z orłem polskim i literami „WP-BCh” noszone przez partyzantów BCh przygotowywały dla nich głównie sanitariuszki Zielonego Krzyża i członkinie Ludowego Związku Kobiet.
Organizacja była zbrojnym ramieniem Stronnictwa Ludowego – członkowie SL i Związku Młodzieży Wiejskiej RP Wici oraz częściowo działacze CZMW „Siew” stanowili trzon organizacji. Zwierzchnictwo nad nią na szczeblu centralnym sprawowało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego reprezentowane przez Józefa Niećkę, a w terenie okręgowe, obwodowe, rejonowe, gminne i gromadzkie trójki SL -„Roch”. Do organizacji wstępowali głównie mieszkańcy wsi, nie posiadała ona natomiast oddziałów bojowych w wielkich miastach. Komendantem głównym od 8 października 1940 r. do końca wojny był Franciszek Kamiński. Inicjatorem powołania BCh a później zwierzchnikiem z ramienia Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego „Roch” był Józef Niećko „Zgrzebniak”. Szefem sztabu Komendy Głównej był Kazimierz Banach „Kamil”. Centralny organ prasowy BCh nosił nazwę „Żywią i bronią”. Negatywnie nastawiona do Narodowych Sił Zbrojnych, które obarczała za napady na chłopówKrzysztof Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939-1945, s. 420 Lewica obawia się wzmocnienia żywiołów prawicowych, w wojsku zaś Bataliony Chłopskie odnoszą się wrogo do NSZ za liczne wypadki represji wobec chłopów..
Żołnierze Batalionów Chłopskich brali też udział w akcjach związanych z pociskami rakietowymi V-1 i V-2. Na poligonie w Bliźnie zorganizowano siatkę wywiadu wojskowego „Rocha” mającą za zadanie między innymi obserwację poligonu i wyrzutni pocisków rakietowych V-1 oraz V-2. Żołnierz BCh i AK Władysław Kabat dowodził ochroną lądowiska „Motyl” akcji „Most III” mającej na celu między innymi dostarczenie aliantom elementów rakiety V-2. Michał Kasza z Niwisk, komendant gminny BCh, który zebrał i dostarczył 13 części rakiety, w tym jedną o specjalnym przeznaczeniu, otrzymał podziękowanie od Komendy Głównej Armii KrajowejPraca Zbiorowa, Bataliony Chłopskie w walce o narodowe i społeczne wyzwolenie, Warszawa 1975, s. 324..
Po zakończeniu okupacji wielu żołnierzy Batalionów Chłopskich uznało Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, wstąpiło w szeregi Ludowego Wojska Polskiego i tworzonej Milicji Obywatelskiej. Dowódca spod Zaboreczna Franciszek Bartłomowicz został powiatowym komendantem MO w Tomaszowie Lubelskim, Stanisław Basaj – w Hrubieszowie, Marian Grzebisz – w SiedlcachEugeniusz Fąfara, Bataliony Chłopskie w walce o Polskę Ludową, Warszawa 1984, s. 104.. W marcu 1945 roku rozkazem komendy głównej BCh zostały rozwiązane, a żołnierzom zalecono wstępowanie do ludowego Wojska Polskiego, choć decyzji tej nie poparły w pełni pozostające w konspiracji struktury polityczne Stronnictwo Ludowe. Uwięzienie 16 przywódców Polski podziemnej uniemożliwiło pełne wykonanie decyzji o rozwiązaniu aczkolwiek w konsekwencji rozwiązania BCh kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy BCh za zgodą komendanta głównego BCh i przewodniczącego CKRL znalazło się w LWP i MO oraz lokalnej administracji terenowej. Formalne rozwiązywanie BCh zakończono we wrześniu 1945.
mały|Polscy rolnicy wysiedlani z Zamojszczyzny, zima 1942/1943
Rozmowy scaleniowe z Armią Krajową W okupowanym kraju Bataliony Chłopskie stanowiły poważną siłę. Stan ewidencyjny organizacji na dzień 30 czerwca 1944 r. wynosił 158 tys. ludzi. Od jesieni 1942 r. Komenda Główna Armii Krajowej zaczęła wywierać naciski na Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego w celu wcielenia BCh do AK. CKRL zwlekało z decyzją i dopiero pod naciskiem władz emigracyjnych 30 marca 1943 r. podpisało umowę scaleniowąJerzy Bordziłowski, Mała encyklopedia wojskowa, Warszawa 1967, t-I, s. 119..
Jednak scalenie w terenie szło bardzo opornie, głównie przez niechęć do Narodowych Sił Zbrojnych i AK. Niechęć do NSZ związana była z akcjami represyjnymi wobec mieszkańców wsi, biciem postępowych chłopów, pacyfikowaniem wsi. Jedno z pism ludowców tak pod koniec okupacji oceniało działalność NSZ: „Bandy te wszystkich swoich przeciwników dzielą na „komunistów” i „bandytów” i gdzie się daje, tam katują i mordują. Przywódcy ich rekrutują się z różnego rodzaju i typu „synków szlacheckich”, spośród „złotej młodzieży” i „niebieskich ptaków”. Ordynarnie i po bandycku reprezentują prężność ginących resztek szlachetczyzny, jej najgorszego wyrazu: buńczuczności i okrucieństwa wobec słabych, uniżoności i płaszczenia się wobec mocniejszych”Jan Jachymek, Sojusznicy i przeciwnicy ruchu ludowego 1895-1995. Lublin 1996, s. 166.. Natomiast AK zarzucano, że jest powiązana z sanacją, lansuje pański styl bycia, pogardza środowiskiem chłopskim i reprezentuje program polityczny obcy interesom wsi. W rezultacie scalenie nie zostało zakończoneKazimierz Przybysz, Chłopi polscy wobec okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1983, s. 86, 87.. Z liczących około 112 000 ludzi oddziałów taktycznych BCh tylko około 40 000 weszło w skład AK, reszta zachowała samodzielność.
Broń i uzbrojenie mały|Pistolet maszynowy Bechowiec. Broń skonstruowana przez Henryka Strąpocia konstruktora samouka, żołnierza Batalionów Chłopskich Broń używana przez żołnierzy Batalionów Chłopskich pochodziła głównie z pól bitewnych kampanii wrześniowej 1939 r. W latach 1940/1941 uzbrojenie zebrane z terenów walk stanowiło prawie 20% broni używanej przez żołnierzy BChBogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 19, 20.. Podstawę uzbrojenia stanowiła jednak broń zdobyczna, niemniej wspomnieć należy również o broni pochodzącej ze zrzutów. Pomimo że nie było ani jednego zrzutu broni przeznaczonego dla żołnierzy BCh, to jednak niektóre jednostki BCh stały się posiadaczami broni pochodzącej z tego źródła. Działo się to zwłaszcza w rejonach, gdzie Armia Krajowa nie dysponowała odpowiednimi zespołami ludzi, które mogłyby przyjmować zrzuty. Zdarzało się niekiedy, że bechowcy odbierali zrzut przypadkowoBogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 96.. Broń była również kupowana. W obwodzie Tarnobrzeg żołnierzom Batalionów Chłopskich udało się zakupić od podoficera austriackiego broń przewożoną w jednym z wagonów. Z wagonu tego po dokonaniu transakcji zabrano około 30 karabinów ręcznych, 2 karabiny maszynowe, 10 pistoletów typu parabellum, 10 pistoletów maszynowych produkcji radzieckiej, tzw. pepesz oraz 10 skrzynek amunicjiAlina Fitowa, Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939-1945. Działalność organizacyjna polityczna i zbrojna, Warszawa 1984, s. 336..
Broń używana przez żołnierzy BCh znamionowała duża różnorodność typów, rodzajów i systemów. Broń pochodziła niemal ze wszystkich krajów Europy, a ponadto ze Stanów Zjednoczonych i niekiedy z innych krajów zamorskichBogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 150..
Wśród eksponatów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie znajduje się pistolet maszynowy Bechowiec konstrukcji żołnierza Batalionów Chłopskich Henryka Strąpocia. Od lata 1943 r. do lipca 1944 r. wyprodukowano 11 peemów tego typuBogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 140, 141..
Walka W 1944 r. Bataliony Chłopskie liczyły ok. 170 tys. żołnierzy i były drugą co do wielkości formacją konspiracyjną w Polsce. Wedle wypowiedzi samego byłego Komendanta Głównego gen. bryg. Franciszka Kamińskiego z 1992 r. Bataliony Chłopskie liczyły prawie 160 tys. żołnierzyKombatant. Biuletyn Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. NR 7-8 (19/20), Warszawa 1992, s. 15.. Głównym celem działania żołnierzy BCh była obrona ludności polskiej wsi przed terrorem okupacyjnym oraz eksploatacją gospodarczą. Przeciwdziałając rabunkowej gospodarce wroga organizowano akcje dywersyjne, polegające na: paleniu tartaków i składów drewna, unieruchamianiu gorzelni i mleczarń, niszczeniu magazynów, niszczeniu akt kontyngentowych i kartotek w arbeitsamtach i gminach, rozpraszaniu spędów bydła, odbijaniu więźniów politycznych i chłopów wziętych na roboty do Niemiec, dokonywaniu wypadów na majątki pod zarządem niemieckim, karaniu urzędników zbyt gorliwie wypełniających obowiązki, likwidowaniu band rabunkowych i konfidentówBogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 13..
W czasie II wojny światowej żołnierze Batalionów Chłopskich dokonali ponad 3 tys. różnego rodzaju akcji bojowych. W tym stoczyli około 900 bitew i potyczek, przeprowadzili ponad 200 akcji atakując transport wroga oraz około 800 akcji przeciw aparatowi administracyjno- politycznemuJanusz Gmitruk, Piotr Matusak, Jan Nowak, Kalendarium działalności bojowej Batalionów Chłopskich 1940-1945. Warszawa 1983, s. 24, 25..
Do najważniejszych akcji przeprowadzonych przez żołnierzy Batalionów Chłopskich należą walki w obronie pacyfikowanej Zamojszczyzny w latach 1942–1943, zwłaszcza bitwy pod Wojdą i Zaborecznem, walki w obronie tzw. Republiki Pińczowskiej, Zatopienie statku Tannenberg, Wysadzenie pociągu amunicyjnego pod Gołębiem, rozbicie więzień w Krasnymstawie, Radomsku, Siedlcach i Pińczowie oraz walki na przyczółku baranowsko-sandomierskim.
Rozbicie więzienia w Pińczowie