Tramwaje we Lwowie – system komunikacji tramwajowej we Lwowie. Jeden z najstarszych systemów tramwajowych na dawnych ziemiach polskich, a zarazem jedyna działająca sieć tramwajowa na dawnych Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej.

Po Lwowie kursuje 11 linii tramwajowych. Używanych jest kilkadziesiąt czechosłowackich wagonów typu Tatra T4 (pochodzące z lat 1972–1979), Tatra KT4 (pochodzące z lat 1976–1988), kilku współczesnych ukraińskich Ełektron T5L64 oraz Ełektron T3L44. Cała sieć liczy 67 km, z czego większość jest w złym stanie technicznym. Pomimo przestarzałej infrastruktury i małej dostępności, tramwaje bywają przepełnione podczas godzin szczytu.

Torowiska często mają swój pierwotny układ: biegną skrajem jezdni, przy chodniku, tak jak budowano tory w byłej monarchii austro-węgierskiej (nadal np. w Zagrzebiu). Sprawia to, że ukraińscy kierowcy często parkują swoje samochody na środku jezdni. Lwowska sieć tramwajowa cechuje się wąskim rozstawem szyn (1000 mm), takim samym jaki zastosowano m.in. w Cieszynie.

Historia Początki W 1870 r. pojawiły się pierwsze projekty uruchomienia tramwajów konnych, jednak władze miasta odmówiły, dopiero w 1878 magistrat zmienił zdanie i ogłosił przetarg na otwarcie sieci tramwajowej, który wygrało przedsiębiorstwo Società Triestina Tramway z Triestu. Koncesji na budowę udzieliło austriackie Ministerstwo Handlu 23 lipca 1879 na okres do 22 lipca 1929Statistik der Haupt-, Local-, Zahnradbahnen und Tramways mit Dampfbetrieb in den Reichsrathe vertretenen Königreichen und Ländern 1895. Pierwsza linia tramwaju konnego została otwarta 5 maja 1880 r. na trasie: Dworzec (Bahnhof) ↔ ul. Gródecka ↔ ul. Hetmańska ↔ plac Mariacki ↔ plac Halicki ↔ plac Bernardyński ↔ plac Cłowy (Zollplatz). Tramwaje posiadały zajezdnię przy rozwidleniu ul. Gródeckiej i Janowskiej, zachowaną do dziś.

thumb|Tramwaj elektryczny, koniec XIX wieku thumb|Lwów, Wały Hetmańskie, ok. 1900 roku thumb|Uruchomienie linii na Wysoki Zamek, 1910 rok

W latach 90. XIX wieku zaczęto przygotowywać uruchomienie tramwajów elektrycznych, które miały jeździć nie po dotychczasowych trasach, ale nowych. Z uwagi na wąskie ulice w centrum miasta, zdecydowano się zastosować taką samą jak w tramwajach konnych szerokość toru wynoszącą 1000 mm. Koncesjonariuszem przedsięwzięcia 21 czerwca 1893 została Gmina Miejska Lwowa (Stadtgemeinde Lemberg). 31 maja 1894 r. przy okazji otwarcia Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie na ulice tego miasta wyjechał pierwszy tramwaj elektryczny, kursujący po trasie: Dworzec ↔ ul. Leona Sapiehy ↔ ul. Kopernika ↔ ul. Słowackiego ↔ ul. Sykstuska ↔ ul. Hetmańska ↔ ul. Batorego ↔ ul. Zyblikiewicza ↔ ul. św. Zofii. Lwów był nie tylko pierwszym polskim miastem, w którym na ulice wyjechały tramwaje elektryczne (w Poznaniu i Łodzi nastąpiło to w 1898 r.), ale także pierwszym miastem na terenie całej ówczesnej monarchii austro-węgierskiej (w Wiedniu elektryfikację przeprowadzono w 1897 r.). Zajezdnię dla tramwajów elektrycznych zbudowano na skrzyżowaniu ulic Pełczyńskiej, Kopernika, Kadeckiej i Wuleckiej, a obok wybudowano elektrownię do zasilania trakcji.

30 października 1894 r. uruchomiono nowy fragment, przebiegający ul. Hetmańską ↔ ul. Ruską ↔ Rynek ↔ Podwalem ↔ pl. Cłowym ↔ ul. Łyczakowską. Łączna długość dwóch linii elektrycznych wynosiła 8,3 km. W styczniu 1907 r. uruchomiono odcinek wzdłuż ul. Sapiehy ↔ ul. Potockiego ↔ ul. Szymonowiczów ↔ ↔ ul. Siemiradzkiego, a w kwietniu następnego roku przeprowadzono elektryfikację tramwaju konnego, ostatecznie rezygnując z przestarzałej formy komunikacji konnej 29 grudnia 1908 roku.

W 1909 r. niezbędne było wprowadzenie oznaczeń linii. Zdecydowano się wówczas na system dwuliterowy, w którym oznaczenia składały się z pierwszych liter nazw miejsc, pomiędzy którymi kursowała dana linia: HJ: ul. Hetmańska ↔ ul. Janowska HZ: ul. Hetmańska ↔ Zamarstynów HŁ: ul. Hetmańska ↔ Łyczaków HD: ul. Hetmańska ↔ Dworzec HK: ul. Hetmańska ↔ Park Kilińskiego HL: ul. Hetmańska ↔ HG: ul. Hetmańska ↔ Gabrielówka ŁD: Łyczaków ↔ Dworzec

Istniała także linia W, która kursowała tylko w czasie Targów Wschodnich na trasie Park Stryjski ↔ Targi Wschodnie. Na wiosnę 1909 uruchomiono centralną pętlę tramwajową, w sierpniu połączono cztery linie HD, HJ, HK, HŁ w dwie, które nazwano KD (trasa Park Kilińskiego ↔ Dworzec) i ŁJ (trasa Łyczaków ↔ ul. Janowska). W lutym 1914 uruchomiono linię H na trasie Wały Hetmańskie ↔ pl.Bernardyński ↔ ul. Zielona ↔ cmentarz Łyczakowski ↔ stacja kolejowa Łyczaków. Jej rozkład był dopasowany do pociągów.

W okresie I wojny światowej tramwaje kursowały normalnie, także w czasie rosyjskiej okupacji.

Okres międzywojenny W momencie odzyskania przez Polskę niepodległości po Lwowie kursowało 7 linii: HZ: ul. Hetmańska ↔ Zamarstynów KD: Park Kilińskiego ↔ Dworzec ŁJ: Łyczaków ↔ ul. Janowska HL: ul. Hetmańska ↔ ul. 29 listopada HG: ul. Hetmańska ↔ Gabrielówka ŁD: Łyczaków ↔ Dworzec H: Wały Hetmańskie ↔ stacja kolejowa Łyczaków

thumb|Widok na zajezdnię na Wulce, lata międzywojenne W czasie walk polsko-ukraińskich sieć tramwajowa została uszkodzona i nie funkcjonowała.

1 października 1922 r. linie tramwajowe zostały włączone do ruchu prawostronnego, zaś w 1923 rozpoczęto zmieniać system oznaczeń linii na liczbowy. Jednocześnie do końca 1925 funkcjonowały literowe oznaczenia, a numerowano nowe linie:

6: Dworzec → ul. Focha → ul. Sapiehy → ul. Kopernika → ul. Sysktuska → Rynek → pl. Cłowy → cmentarz Łyczakowski → ul. Zielona → ul. Czarnieckiego → pl. Bernardyński 7: trasa odwrotna do linii 6 8: Dworzec ↔ ul. Gródecka ↔ ul. Hetmańska ↔ ul. Batorego ↔ Park Kilińskiego 9: Park Kilińskiego ↔ ul. Batorego ↔ ul. Hetmańska ↔ ul. Zamarstynowska ↔ Gabrielówka 11: Park Kilińskiego ↔ ul. Batorego ↔ ul. Sykstuska ↔ ul. Kopernika ↔ ul. 29 Listopada DŻ: Dworzec ↔ Gródecka ↔ Zamarstynowska ↔ Rogatka Żółkiewska 10 (dawniej HZ):

Pod koniec 1925 ostatecznie zlikwidowano literowe oznaczenia, zamieniając je w sposób następujący: ŁD → 1 KD → 2 ŁJ → 3 HL → 4 DŻ → 5

W okresie międzywojennym sieć tramwajowa osiągnęła długość 32,8 km (1933 r.). Wszystkie linie kursowały z częstościami od 7 do 15 minut. W 1939 w posiadaniu miasta znajdowało się 176 wagonów, w tym 115 motorowych.

W 1939, we Lwowie funkcjonowały następujące linie tramwajowe, kursujące po mieście od godz. 6 do 23Najnowszy książkowy plan-informator miasta Lwowa – reprint planu Lwowa datowanego już na 1940, wydanego przez druk. E. Zimnego w 1939 we Lwowie. Reprint πtr kartografia, Warszawa 2005.: 1. Dworzec Główny – Łyczaków ulicami: al. Marsz. Focha, Leona Sapiehy, Kopernika, Słowackiego, Sykstuską, Wałami Hetmańskimi, Kilińskiego, pl. Kapitulnym, Rynkiem, Podwale, Czarnieckiego, pl. Bandurskiego, Łyczakowską do Piątaków (dawn. Pasieczna). 2. Dworzec Główny – pl. Bandurskiego – 29 Listopada ulicami: al. Marsz. Focha, gen. Tokarzewskiego, Kazimierza Wielkiego, pl. Gołuchowskich, Legionów (Hetmańską), pl. Mariackim, pl. Halickim, pl. Bernardyńskim, pl. Bandurskiego, Podwale, Ruską, Rynkiem, pl. Kapitulnym, Kilińskiego, Wałami Hetmańskimi, Sykstuską, Kopernika, Potockiego, Szymonowiczów, 29 Listopada do ul. Grochowskiej. 3. Rogatka Janowska – św. Piotra ulicami: Janowską, Kazimierza Wielkiego, pl. Gołuchowskich, Legionów (Hetmańską), pl. Mariackim, pl. Halickim, pl. Bernardyńskim, Piłsudskiego, gen. Rozwadowskiego, Szewczenki, Kochanowskiego, św. Piotra do ul. Łyczakowskiej. 4. Tomickiego – Wysoki Zamek od ul. Pełczyńskiej ulicami: Tomickiego, Kopernika, Słowackiego, Sykstuską, Wałami Hetmańskimi, Kilińskiego, pl. Kapitulnym, Rynkiem, Ruską, Czarnieckiego, Unii Lubelskiej, Teatyńską do Wysokiego Zamku. 7. Bogdanówka – Szkoła Techniczna ulicami: Gródecką, gen. Tokarzewskiego, Kazimierza Wielkiego, pl. Gołuchowskich, Legionów (Hetmańską), pl. Mariackim, pl. Halickim, pl. Bernardyńskim, Piłsudskiego, Zyblikiewicza, pl. B. Prusa, św. Zofii, Dwernickiego, do Szkoły Technicznej. 8. Bogdanówka – Łyczaków ulicami: Gródecką, gen. Tokarzewskiego, Kazimierza Wielkiego, pl. Gołuchowskich, Legionów (Hetmańską), pl. Mariackim, pl. Halickim, pl. Bernardyńskim, Czarnieckiego, pl. Bandurskiego, Łyczakowską do Piątaków (dawn. Pasieczna). 9. Dworzec Główny – Gabrielówka ulicami: al. Marsz. Focha, Leona Sapiehy, Wiśniowieckich, Na Bajkach, Nabielaka, Lenartowicza, Pełczyńską, pl. B. Prusa, Zyblikiewicza, Piłsudskiego, Batorego, pl. Mariackim, pl. Halickim, Legionów (Hetmańską), pl. Gołuchowskich, pl. Krakowskim, Zamarstynowską, Balonową, hetm. Żółkiewskiego, Wołyńską, Nowej Rzeźni do Goszczyńskiego. 10. Rogatka Zamarstynowska – rogatka Stryjska od ul. Ogrodnickiej ulicami: Zamarstynowską, pl. Misjonarskim, Słoneczną, Szpitalną, pl. Gołuchowskich, Legionów (Hetmańską), pl. Mariackim, pl. Halickim, Batorego, Piłsudskiego, Zyblikiewicza, pl. Bolesława Prusa, św. Zofii, Ponińskiego, pl. Targów Wschodnich, Kozielnicką do ul. Stryjskiej. 11 A Dworzec Główny – pl. Targów Wschodnich ulicami: al. Marsz. Focha, Leona Sapiehy, Wiśniowieckich, Na Bajkach, Nabielaka, Lenartowicza, Pełczyńską, pl. B. Prusa, św. Zofii, Ponińskiego do pl. Targów Wschodnich. (kursował tylko w czasie imprez sportowych i Targów Wschodnich)

Ponadto okazjonalnie kursowały: P – tramwaje posiłkowe, kursujące w miarę potrzeby na wszystkich liniach, kierunki jazdy wskazywały tablice orientacyjne. T – Wały Hetmańskie – Targi Wschodnie – kursujące w czasie Targów Wschodnich.

Oprócz linii tramwajowych lwowska Miejska Kolej Elektryczna oferowała kursy trzech linii autobusowych: A Kleparów – Rynek ulicami: Warszawską, Kleparowską, Kazimierza Wielkiego, Krasickich, Mickiewicza, Jagiellońską, Wałami Hetmańskimi, pl. św. Ducha, Trybunalską do Rynku. B Skniłów – Lewandówka – Legionów ulicami: Gródecką, Miejską, Idzikowskiego, Janowską, Pierackiego, Kordeckiego, Bema, gen. Tokarzewskiego, Zygmuntowską, Mickiewicz, Jagiellońską do Legionów. bez oznaczenia Rynek – Legionów – Nowy Lwów ulicami: Sykstuską, Obrony Lwowa (w kierunku powrotnym ul. Kopernika), Leona Sapiehy, A. Chrzanowskiej, Tomickiego, Peowiaków, Kadecką, Stryjską, Christelbauera, Własna Strzecha, Śląską, Cieszyńską.

W 1936 roku miały we Lwowie miejsce zamieszki, podczas których demonstranci usiłowali wykorzystać przewrócone wagony tramwajowe jako barykady.

II wojna światowa Od 1 września 1939 roku sieć tramwajowa była bombardowana przez niemieckie lotnictwo i stanęła ostatecznie w połowie miesiąca. Ruch przywrócono dopiero pod sowiecką okupacją i kontynuowano pod niemiecką. W czasie walk o miasto sieć została ponownie uszkodzona.

Okres powojenny Po aneksji miasta przez ZSRR większość infrastruktury została zachowana. Ruch został wznowiony 1 marca 1945 r., gdy ruszyły linie 1, 6 i 10. Odbudowa kolejnych odcinków była powolna, po wysiedleniu Polaków ze Lwowa problemem był brak kadry, bowiem do 1945 roku 80% pracowników stanowili Polacy, którzy po zakończeniu wojny zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane. Pełną funkcjonalność sieci odzyskano dopiero w 1949 roku.

Na początku 1948 kursowało 10 linii tramwajowych, wszystkie miały pętle na prospekcie Swobody (Wały Hetmańskie), skąd kierowały się na: 1: Dworzec przez ul. Kopernika 2: ul. Łyczakowska 3: ul. Szewczenki 4: ul. Zamarstynowska 5: Bogdanówka 6: Gabrielówka 8: ul. Miecznikowa 9: Dworzec przez ul. Witowskiego 10:ul. Franki

Linia 7 nie kursowała z prospektu Swobody, ale w relacji ↔ pl. Soborny.

W 1950 usunięto tramwaj z prospektu Swobody, gdyż na głównej ulicy Lwowa pojawić się miał trolejbus. Połączono osiem linii w cztery: 2 z 7, 3 z 8, 4 z 11, 5 z 6.

Układ linii połowie lat 50. XX wieku: 1: Dworzec → ul. Kopernika → Rynek → ul. Franki → Dworzec 2: ↔ Rynek ↔ ul. Łyczakowska 3: ul. Miecznikowa ↔ ul. Zielona ↔ ul. Gonty ↔ ul. Szewczenki 4: ul. Muszaka ↔ ul. Franki ↔ ul. Gonty ↔ ul. Kulisza ↔ ul. Zamarstynowska 5: Dworzec ↔ ul. Gródecka ↔ ul. Zamartynowska ↔ ul. Chmielnickiego ↔ Gabrielówka