thumb|Fernand de Brinon na czele francusko-niemieckiej delegacji (stoi w środku w białym prochowcu) oraz żołnierzy Sturmbrigade SS Frankreich przed grobami polskich generałów Mieczysława Smorawińskiego i Bohaterewicza. Zdjęcie wykonane po ujawnieniu przez Niemców sowieckiej zbrodni na polskich żołnierzach (1943) thumb|Groby generałów Smorawińskiego i Bohaterewicza w Katyniu (2010) Bronisław Bohaterewicz (Bohatyrewicz) (ur. 27 lutego 1870 w Grandziczach k. GrodnaAkt nr 39/1870 z Kościoła Parafialnego Farnego w Grodnie. Data w oryginale to 14 lutego 1870, według kalendarza juliańskiego., zm. 9 kwietnia 1940 w Katyniu) – generał brygady Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys Syn Kazimierza i Marii z Kowalickich, urodzony 27 lutego 1870 w Grandziczach. Wywodził się z rodu Bohaterewiczów vel Bohatyrewiczów – ziemian polskich herbu „Pomian” nadanego przez króla Zygmunta Augusta w 1549. Bohaterewiczowie walczyli o wolną Polskę w powstaniu listopadowym i styczniowym, za co odebrano im ziemię, rozproszono i prześladowano. W wieku 8 lat został oddany na wychowanie Waleremu Zawadzkiemu, pod kierunkiem którego był kształcony w duchu patriotycznym. W 1887 ukończył sześcioklasowe gimnazjum filologiczne w Grodnie. Tam też od lat młodzieńczych dział w organizacjach młodzieży niepodległościowej. 8 listopada 1889 został wcielony ochotniczo do armii rosyjskiej, gdzie otrzymał przydział do 103 Pietrozawodskiego Pułku Piechoty w Grodnie. W latach 1891–1893 uczęszczał do Wileńskiej Szkoły Junkrów Piechoty. Po ukończeniu szkoły, wrócił do macierzystego pułku. W 1895 awansowano go na podporucznika. Uczestniczył w patriotycznych odczytach Elizy Orzeszkowej i Aliny Wróblewskiej, które odbywały się w prywatnych domach.
I wojna światowa W szeregach 103 Pułku Piechoty walczył podczas I wojny światowej jako dowódca kompanii i batalionu w stopniu kapitana. Od 26 sierpnia do 2 listopada 1914 brał udział w bojach w Prasach Wschodnich, tam też 30 sierpnia tego roku raniono go w prawą nogę, a mimo tego pozostał w szeregu. Następnie uczestniczył w bitwach na froncie warszawskim, gdzie 2 listopada 1914 został kontuzjowany i również nie opuścił pola walki. W nocy z 6 na 7 listopada 1914 pod wsią Złaków-Barowy, został raniony bagnetem w lewą nogę i następnie dostał się do niemieckiej niewoli.
Wojna z bolszewikami 12 listopada 1918 wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego w stopniu majora. Był organizatorem i dowódcą oddziału Samoobrony Grodna, który doprowadził do Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Następnie dowodził batalionem w Grodzieńskim Pułku Strzelców. Od 23 stycznia do marca 1919 pełnił obowiązki dowódcy tego pułku. 5 czerwca 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego z zatwierdzeniem posiadanego stopnia majora ze starszeństwem z dniem 7 listopada 1918, zaliczeniem do I Rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do czynnej służby na czas wojny aż do demobilizacjiDziennik Rozkazów Wojskowych Nr 67 z 17 czerwca 1919, poz. 2137.. 6 grudnia 1919 został dowódcą Grodzieńskiego Pułku Strzelców. Na czele pułku walczył na wojnie z bolszewikami. W czasie Bitwy Warszawskiej został ranny. 11 czerwca 1920 został zatwierdzony w stopniu podpułkownika z dniem 1 kwietnia 1920, w piechocie, „w grupie oficerów byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej”Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 23 z 23 czerwca 1920, poz. 594, tu jako Bronisław Bohaterewicz.. Od 16 października 1920 dowódca Nadniemeńskiej Brygady Piechoty, następnie Brygady Zapasowej Wojsk Litwy Środkowej. Od 1 marca 1921 w zastępstwie czasowo pełnił obowiązki dowódcy 2 i 1 Dywizji Litewsko-BiałoruskiejRozkaz organizacyjny Nr 1 Dowództwa Grupy Wojsk Litwy Środkowej z 26 lutego 1921, Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, sygn. 701/2/36, s. 77., a następnie pełnił służbę w Naczelnym Dowództwie Wojsk Litwy Środkowej na stanowisku oficera sztabu.
Za postawę wykazaną podczas walk, 15 marca 1921 otrzymał krzyż „Virtuti Militari” V klasy, a w uzasadnieniu wniosku, czytamy m.in.:
Okres międzywojenny Od 10 lutego 1921 zajmował stanowisko przewodniczącego Komisji dla rozpatrywania i oceny wniosków na odznaczenie Orderem „Virtuti Militari” V klasy oficerów i szeregowych, pochodzących z Oddziałów Dywizji Litewsko-Białoruskiej. 21 stycznia 1922 został członkiem Oficerskiego Trybunału Orzekającego. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i 51. lokatą w korpusie oficerów piechoty. W tym samym miesiącu został wyznaczony na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 20 Dywizji Piechoty w Słonimiu. Z dniem 15 września 1924 został przeniesiony z 78 do 81 pułku piechoty z pozostawieniem na zajmowanym stanowisku służbowym. 1 sierpnia 1925 został przeniesiony do 18 Dywizji Piechoty w Łomży na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej. 14 października 1926 został zwolniony ze stanowiska i przeniesiony służbowo do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie, do dyspozycji dowódcy okręgu korpusu.
5 lutego 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki mianował go generałem brygady, wyłącznie z prawem do tytułu, z dniem przeniesienia w stan spoczynku – 30 kwietnia 1927. Osiadł w Warszawie. Działacz kombatancki i społeczny.
Został osadnikiem wojskowym w miejscowości Piłsudy (powiat grodzieński). W 1938 został prezesem Związku Byłych Ochotników Armii Polskiej..
II wojna światowa, zbrodnia katyńska Około 17 września 1939 przyłączył się w okolicach Łucka do oddziałów polskich. Po agresji ZSRR na Polskę i okupacji wschodnich ziem Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną, pomimo pozostawania w stanie spoczynku, 25 września tego roku został aresztowany przez NKWD i wywieziony do ZSRR. Początkowo od 22 do 28 października 1939 był przetrzymywany w obozie w Putywlu, skąd w listopadzie 1939 został przewieziony do obozu jenieckiego w Kozielsku. 7 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa nr 015/2 z 5 kwietnia 1940, pozycja 7. Z kilku ocalonych dzienników jeńców Kozielska jednoznacznie wynika, że generałowie Bronisław Bohaterewicz, Mieczysław Smorawiński i Henryk Minkiewicz oraz ok. 120 oficerów wyższych, w tym także Adam Solski, zostali wywiezieni z obozu 7 kwietnia 1940. Istnieje prawdopodobieństwo, iż jego egzekucja mogła nastąpić 9 kwietnia tego roku w Katyniu, z rąk funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940, jako że generał znajdował się na jednej liście wywózkowej wraz z Adamem Solskim, który prowadził pamiętnik z ostatnim wpisem tego dnia, relacjonującym przewiezienie do lasu i rewizjęOśrodek Karta wskazał datę śmierci 6 kwietnia 1940 (Lista wywózek 015/2 z 5 kwietnia 1940, poz. 7). . Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne. W 1943 jego ciało zostało zidentyfikowane w toku ekshumacji nadzorowanych przez Niemców pod numerem 2 – opisany dosł. jako „Bronislaw Bogaterewicz”, a przy jego zwłokach znaleziono wówczas dokumenty potwierdzające adres jego zamieszkania w WarszawieNiemiecka dokumentacja z ekshumacji podała nazwę ulicy Tejtowa 3-28., sporządzony przez niego list w Kozielsku, dwie fotografie i większą gotówkę. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 02 – wskazany jako „Bohatyrewicz Bronisław”. Na terenach polskich, okupowanych od 1939 przez Niemców, redakcje czasopisma „Goniec Krakowski” nr 90 z 17 kwietnia 1943 oraz „Ilustrowany Kurier Polski” nr 16 z 18 kwietnia 1943, poinformowały o ekshumacji ciał polskich żołnierzy w Katyniu i zidentyfikowaniu m.in. zwłok gen. Bohaterewicza. Był jednym z dwóch zidentyfikowanych generałów obok gen. Mieczysława Smorawińskiego. Obaj generałowie zostali wówczas ponownie pochowani w osobnych trumnach w dołach wraz z podkomendnymi. W 1995 ekipa archeologów pod przewodnictwem prof. Mariana Głoska podczas badań odnalazła trumny ze zwłokami generałów Bohaterewicza i Smorawińskiego, po czym w październiku tego roku w Katyniu odbył się ich uroczysty pogrzeb. W Archiwum Robla został wymieniony m.in. w odręcznym spisie oficerów znalezionym przy szczątkach Łukasza Zwierkowskiego (pakiet 03-02), we wpisie z 4 listopada 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Jana Rzeckiego (pakiet 013-09), a także we wpisie z 15 grudnia 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Adama Solskiego (pakiet 0490-28).
Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie do stopnia generała dywizji. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Życie prywatne Był żonaty z Heleną z Pokubiatów, z którą miał dwóch synów: Wiktora (ur. 9 maja 1904), podporucznika piechoty rezerwy i Kazimierza (1906–1967), podporucznika piechoty rezerwy, inżyniera chemika.
Wiktor Bohatyrewicz 20 września 1939 został internowany na Litwie, 13 lipca 1940 osadzony w Obozie NKWD w Kozielsku (tzw. „Kozielsk II”), 2 lipca 1941 przeniesiony do Obozu NKWD w Griazowcu, a 3 września tego roku, po uwolnieniu, przybył do Tatiszczewa. Później służył w 14 Wileńskim Batalionie Strzelców. W jego szeregach walczył w bitwie o Monte Cassino.
Upamiętnienie W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia” Bronisławowi Bohaterewiczowi poświęcono Dąb Pamięci w Myśliborzu..
15 sierpnia 2014, w 94. rocznicę bitwy warszawskiej, na Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie została odsłonięta w Ossowie tablica upamiętniająca ośmiu dowódców polskich oddziałów uczestniczących w walkach, którzy w 1940 zostali ofiarami zbrodni katyńskiej; upamiętnieni zostali gen. dyw. Stanisław Haller, gen. dyw. Henryk Minkiewicz, gen. dyw. Leonard Skierski, gen. bryg. Bronisław Bohaterewicz, gen. bryg. Kazimierz Łukoski, gen. bryg. Mieczysław Smorawiński, płk dypl. Stefan Kossecki, ppłk. Wilhelm Kasprzykiewicz.
Od 18 października 1990 generał jest patronem ulicy na terenie obecnej dzielnicy Praga-Południe w WarszawieUchwała Nr 41/VIII/90 Rady Dzielnicy-Gminy Praga Południe w Warszawie z dnia 18 października 1990 r. w sprawie nadania nazw 2 nowym ulicom w osiedlu Gocław Lotnisko – Orlik VII oraz zmiany nazwy ulicy Franciszka Jóźwiaka..
Awanse podporucznik – 1895 porucznik – 1899 kapitan – 1909 ze ze starszeństwem 1907 major – 1918 podpułkownik – 1 kwietnia 1920 pułkownik – 3 maja 1922 ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 generał brygady (tytularny) – 30 kwietnia 1927 generał dywizji (pośmiertnie) – 5 października 2007
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 1956 – 15 marca 1921 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1938 „za zasługi na polu pracy społecznej”. Krzyż Walecznych czterokrotnie Złoty Krzyż Zasługi – 15 marca 1939 „za zasługi na polu pracy społecznej”. Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej – 3 marca 1926 Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 16184 Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Order Świętej Anny 2 stopnia z mieczami (Imperium Rosyjskie, 3 maja 1916) Order Świętej Anny 3 stopnia – 1912 z mieczami i kokardą (Imperium Rosyjskie, 25 stycznia 1915) Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Stanisława III klasy (Imperium Rosyjskie) Był przedłożony do odznaczenia Orderem Virtuti Militari IV i III klasy.
Zobacz też awanse generalskie oficerów II Rzeczypospolitej Polskiej z 2007 jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
W.A. Wołosenkow/W.D. Fuks, Kak identificyrowali ostanki generała brygady Bronisława Bogaterewicza, w: Westnik Katynskogo memoriała [Smolensk], 5.2005, s. 100-106.