Tomaszów Lubelski – miasto w województwie lubelskim, siedziba powiatu tomaszowskiego oraz gminy wiejskiej Tomaszów Lubelski. Leży na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją. Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r. Tomaszów Lubelski liczył 18 783 mieszkańców.
W mieście funkcjonuje przemysł środków transportu, spożywczy (przetwórstwo owoców i warzyw). Węzeł dróg wojewódzkich nr 850 oraz nr 853, a także drogi krajowej nr 17. Miasto jest bazą wypadową na Roztocze.
Tomaszów Lubelski leży na historycznej Rusi Czerwonej, w dawnej ziemi bełskiejMaurycy Horn: Stan i potrzeby badań nad stosunkami żydowsko-ukraińskimi w dawnej Rzeczypospolitej i podstawa źródłowa do tego zagadnienia, w: „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce”, r. 2000 nr 4 (196), grudzień 2000, red. nacz. Jan Doktór. Żydowski Instytut Historyczny – Instytut Naukowo-Badawczy, Warszawa 2000, s. 464., stanowiącej wcześniej księstwo bełskie. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1621 roku. W XVI wieku położone było na terenie województwa bełskiegoZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 174..
Położenie Według danych z roku 2002 Tomaszów Lubelski zajmuje obszar 13,33 km², w tym: użytki rolne: 48% użytki leśne: 9%. Miasto stanowi 0,9% powierzchni powiatu. Miasto otacza (sąsiaduje) gmina wiejska Tomaszów Lubelski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego.
HistoriaHistoria miasta Tomaszowa Lubelskiego w serwisie internetowym Urzędu Miasta.
Początki miasta Tomaszów Początki miejscowości sięgają końca XVI w., kiedy to z inicjatywy kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego powstała nad rzeką Sołokiją osada zwana – od herbu Zamojskich – Jelitowem. W 1613 została przemianowana na Tomaszów na cześć syna Zamoyskiego, Tomasza. Jej dalszemu rozwojowi sprzyjało korzystne położenie na szlaku handlowym łączącym centrum kraju z południowo-wschodnimi kresami. Już przed lokacją mieszkało w niej około 400 rodzin.
W 1621 osada uzyskała od Tomasza Zamoyskiego prawa miejskie, co zostało zatwierdzone przez króla Zygmunta III Wazę, który nadał też miastu ważny wówczas przywilej: prawo składowania soli. Od tamtej pory nastąpił szybki rozwój miasta, które ok. 1630 miało już prawie 4 tys. mieszkańców i kilka cechów rzemieślniczych.
Rozwój został zahamowany w połowie XVII w. na skutek wojen ze Szwedami i z wojskami Chmielnickiego a panujące wówczas epidemie przetrzebiły mieszkańców miasta. Walki o sukcesję po zmarłym w 1665 III ordynacie zamojskim Janie pogorszyły tylko sytuację; w 1676 starosta jasielski Tomasz Brodecki splądrował miasto. W tym czasie w Tomaszowie jednak stale przybywało ludności żydowskiej. Pod koniec XVII w. Żydzi stanowili już około 50% ludności. Trudnili oni się głównie handlem.
W II połowie XVIII w., w wyniku I rozbioru Polski w 1772 r., Tomaszów znalazł się przejściowo pod jurysdykcją austriacką (zaborem). Miasto zostało w dużej mierze zniszczone na skutek pożaru, który wybuchł w 1775. Pod koniec XVIII w. Andrzej Zamoyski i jego syn Aleksander próbowali poprawić ekonomiczną kondycję dóbr ordynacji zamojskiej. W latach 1794–1830 w Tomaszowie istniała znana wytwórnia fajansów. W czasie, gdy trwały wojny napoleońskie, miasto zostało wyzwolone w 1809 roku i znalazło się na pewien czas w obszarze Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim z lat 1814/1815 – w Królestwie Kongresowym pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Wskutek ostatniego zmieniły się również granice zaborów i Tomaszów znalazł się na terytorium zaborcy rosyjskiego w 1815 roku. Kilka kilometrów na południe od miasta przebiegała granica austriacka (Galicji), przez co Tomaszów stał się miastem granicznymhttps://blog.starepapiery.com/granice-rozbiorowe/.
Czasy zaborów i powstań w Tomaszowie Lubelskim W XIX w. podczas powstania listopadowego w Tomaszowie formowano pułk ochotniczy pod nazwą „Złota Chorągiew Wolności”, a w czasie powstania styczniowego miasto było siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności.
20 stycznia 1863 Polacy w ramach powstania styczniowego zajęli ważny strategicznie Tomaszów.
Cztery dni później wkroczył do miasta rosyjski oddział płk. Emanowa. Oddział ten 5 lutego 1863 dokonał rzezi mieszkańców Tomaszowa Ordynackiego. 19 lutego 1863 przeprowadzono ekshumację ofiar rzezi. Komisja stwierdziła, że w jej skutku śmierć poniosło 23 mieszkańców Tomaszowa, zastrzelonych z broni palnej, zarąbanych szablami, zakłutych bagnetami, a niektóre z ofiar miały odcięte palce u rąk podczas rabunku pierścieni przez Kozaków. Zginął także dr Żelkowski, którego ciało zabójcy wrzucili do płonącego domu oraz Żydówka, Ruchla Malarzowa, zmarła w wyniku odniesionych ran.
Po upadku powstania styczniowego nastąpiła silna rusyfikacja Tomaszowa Lubelskiego i okolichttps://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/tomaszow-lubelski-historia-miasta/.
Od 1866 Tomaszów nie był już miastem należącym do ordynacji. W 1867 został siedzibą władz powiatowych. W 1867 miasto liczyło zaledwie 3614 ludzi. W II połowie XIX wieku rozwój miasta przyśpieszył i w Tomaszowie w 1890 mieszkało już 7277 osób.
W XIX wieku rezydował tu garnizon straży granicznej, liczący pod koniec wieku 400 ludzi i 300 koni.
I wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim W 1915, podczas I wojny światowej, w okolicach Tomaszowa doszło do bitwy wojsk rosyjskich z austriackimi. Ostatecznie w czerwcu 1915 roku z miasta wycofały się wojska zaborcy rosyjskiego, a w zamian wkroczyły austriackie, co zakończyło rosyjskie panowanie w Tomaszowie Lubelskimhttps://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/tomaszow-lubelski-historia-miasta/.
Okres międzywojenny i odrodzona Polska Po odzyskaniu niepodległości i wojnie polsko-bolszewickiej miasto odwiedził marszałek Józef Piłsudski. Nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny miasta, rozbudowano szpital, powstały hale targowe, budynek sejmiku powiatowego i gimnazjum. Wychodziła lokalna gazeta samorządowa „Ziemia Tomaszowska”.
W tamtym czasie większość mieszkańców miejscowości stanowili Żydzi. W 1921 roku było to 65%, a w 1931 54% populacjiWirtualny Sztetl. Demografia.
II wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim thumb|Pomnik w Tomaszowie Lubelskim Żołnierzom Września 1939, uczestnikom bitew pod Tomaszowem Lubelskim thumb|Rekonstrukcja bitew pod Tomaszowem Lubelskim z II wojny światowej
7 września 1939, tuż po rozpoczęciu II wojny światowej miasto poniosło znaczne straty w wyniku niemieckiego bombardowania. W dniach 17–20 września 1939 zjednoczone Armie „Kraków” i „Lublin” pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi zakończoną kapitulacją sił polskich. Spóźniona odsiecz wojsk dowodzonych przez gen. Stefana Dąb-Biernackiego także skapitulowała 27 września.
Miasto znalazło się pod okupacją niemiecką, podczas której wymordowano prawie połowę mieszkańców. W tym okresie tomaszowianie brali udział w walkach z Niemcami, zarówno w otwartych bitwach (pod Wojdą w 1942, pod Zaborecznem w 1943), jak i w działaniach partyzanckich.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1500 Żydów. W lecie 1942 roku zostali wywiezieni do getta w Cieszanowie, skąd 22 maja 1942 trafili do obozu zagłady w Bełżcu i tu zamordowani. Część żydowskich mieszkańców miasta została zamordowana w samym Tomaszowie, zarówno przed założeniem getta, jak i po jego likwidacji, w tym także ci, którzy się wcześniej ukrywali – ostatni z mieszkańców wyznania mojżeszowego został rozstrzelany w listopadzie 1943 rokuhttps://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/tomaszow-lubelski-historia-miasta/.
22 lipca 1944 po zaciętych walkach przeciw wojskom niemieckim, w których brało udział zgrupowanie Armii Krajowej dowodzone przez ppłk. Wilhelma Szczepankiewicza oraz wojska 3 Gwardyjskiej Armii 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej miast zostało zdobyte. W latach 1944–1956 w Tomaszowie funkcjonowało więzienie NKWD i UB nazywane „Smoczą Jamą”. Na terenie ów więzienia obecnie mieści się muzeum.
Po wojnie miasto odbudowano ze zniszczeń, a w latach 60. i 80. XX w. rozbudowywano, jednocześnie rozebrano m.in. hale targowe na rynku.
W 1977 uchwałą Rady Państwa na wniosek Biura Politycznego KC PZPR Tomaszów Lubelski został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu II klasy za czynny udział w walce z hitlerowskim najeźdźcą i umocnienie władzy ludowej.
Tradycyjnie od kilkunastu lat w trzecią niedzielę września odbywają się uroczystości i rekonstrukcje bitew pod Tomaszowem Lubelskim.
Zabytki Lista zabytków chronionych prawem (rejestrowanych)Według rejestru KOBiDZ. układ urbanistyczny; kościół parafialny pw. Zwiastowania NMP – drewniany kościół parafialny z 1627 roku, przebudowany w 1727 r., w ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej Szkaplerznej; obok kościoła zabytkowa drewniana dzwonnica zrębowa z XVIII w. oraz cmentarz kościelny (ul. Królewska 1), obecnie także sanktuarium; cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja z 1889 roku (Rynek 13); grobowiec rodziny Bujalskich i Bohlenów z przełomu XIX/XX wieku, na cmentarzu parafialnym; willa z 1934 roku, obecnie stacja Sanepid (ul. Lwowska 51); budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego – budynek z 1925 roku, obecnie Urząd Stanu Cywilnego i Wydział Oświaty, Kultury, Sportu i Spraw Obywatelskich (ul. Lwowska 53); Dom Związku Ziemian, budynek z 1930 roku, obecnie sąd rejonowy (ul. Lwowska 55); „Herbaciarnia” – dom drewniany z 1895 roku na Rynku; szkoła, ob. II Liceum Ogólnokształcące, budynek wybudowany w latach 1923–1925 (ul. Żwirki i Wigury 3).
Lista zabytków nierejestrowanych: budynek Państwowej Szkoły Muzycznej.
Zabytki nieistniejące: synagoga w Tomaszowie Lubelskim; synagoga przy ul. Bożniczej.
Turystyka Atrakcje turystyczne: zabytki miasta plebania z połowy XIX w. Muzeum Regionalne im. Janusza Petera Izba Pamięci Terroru Komunistycznego cmentarz żydowski Rezerwat przyrody „Piekiełko” Rezerwat przyrody Biała Góra (wyciąg narciarski, konkursy zimowe).
Demografia Liczba ludności Dane na rok 2021: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 18 291 100 9 635 52,7 8 656 47,3Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1376 725 651 Według danych GUS na rok 2021 r. miasto było zamieszkiwane przez 18 291 mieszkańców.
Liczba ludności w ostatnich latach kształtowała się następująco: RokLiczba mieszkańców2017 19 3652018 19 1982019 19 0352020 18 6792021 18 291
Piramida wieku Piramida wieku mieszkańców Tomaszowa Lubelskiego w 2014 roku.
690x480px.
Pozostałe wskaźniki demograficzne Wskaźnik feminizacji wynosi 111.
Liczba ludności w wieku nieprodukcyjnym przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym wynosi 74,5 osoby.
Gospodarka Przemysł Najbardziej rozpoznawalne przedsiębiorstwa przemysłowe, zlokalizowane w mieście to: RST ROZTOCZE Sp. z o.o. - producent zamków i zawiasów przemysłowychhttps://roztocze.eu/pl/grupa-rst/rst-roztocze-2/ [dostęp 2023-06-02].. SVZ Tomaszów Sp. z o.o. - zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego, należący do holenderskiego przedsiębiorstwa S.V.Z. INDUSTRIAL PRODUCTS B.V.https://www.svz.com/contact/ [dostęp 2023-06-02].. WYTWÓRNIA SPRZĘTU KOMUNIKACYJNEGO - TOMASZÓW LUBELSKI - producent części dla przemysłu lotniczego, motoryzacyjnego i maszynowegohttp://www.wsk-tomlub.home.pl/o-firmie# [dostęp 2023-06-02]
Handel i usługi Tomaszów jest regionalnym ośrodkiem handlu. Na terenie miasta znajdują się liczne sklepy, dyskonty spożywcze i branżowe, centra i domy handlowe, przedsiębiorstwa transportowe, placówki bankowe i ubezpieczeniowe, jednostki terenowe operatorów energetycznych.