Krosno Odrzańskie (niem. Crossen an der Oder) – polskie miasto powiatowe w województwie lubuskim, w Dolinie Środkowej Odry, nad Odrą u ujścia Bobru. Znajdują się tu siedziby Nadodrzańskiego Oddziału Straży Granicznej oraz garnizon. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Krosno Odrzańskie i władz powiatu krośnieńskiego.
W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do województwa zielonogórskiego.
Położenie Krosno Odrzańskie leży na historycznym Dolnym Śląsku, w ramach którego należało do księstwa głogowskiego.
Toponimia Pierwsza wzmianka o mieście pojawia się w Kronice Thietmara, która to kronika spisana została w latach 1012–1018. Nazwa miasta, wbrew niektórym teoriom, nie pochodzi od krosna tkackiego – urządzenia do tkania z przędzy tkanin, jak przypuszczał niemiecki językoznawca Heinrich Adamy. W dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienił on nazwę miejscowości w dokumencie z 1105 roku Crosno podając jej znaczenie Stadt der Weber – „miasto tkaczy”. Nowsze opracowania wykluczają tę teorię. Tymczasem nazwa odnosi się do polskiej nazwy, której źródłosłów powstał prawdopodobnie z dwóch elementów: od słowa krost – nierówność, jak i chrost – gąszcz. Odzwierciedleniem tego jest zarówno topografia, jak również szata roślinna.
W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Crosna.
Obecną nazwę zatwierdzono 19 maja 1946.
Historia mały|left|Krosno Odrzańskie ok. 1650|alt=Krosno Odrzańskie ok. 1650 thumb|Krosno Odrzańskie ok. 1904 Pierwsze wzmianki pisemne o Krośnie pochodzą z 1005 r. z kroniki biskupa Thietmara z Merseburga. Miasto było miejscem walk Bolesława Chrobrego z Henrykiem II w roku 1005 i 1015. Przed 1226 r. po raz pierwszy Krosno zostało lokowane na prawie niemieckim przez Henryka Brodatego. Uzyskało lokację miejską po raz drugi przed 1238 rokiem. Do 1482 r. miasto było w granicach księstwa głogowskiego, później we władaniu Brandenburgii. Krosno zostało mocno zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej i III wojny śląskiej.
W XVII wieku w mieście przebywali członkowie rodu Wittelsbachów, m.in. Luiza Julianna Orańska, Elżbieta Charlotta Wittelsbach (zmarła w Krośnie), Elisabeth Simmern van Pallandt (która w latach 1646–1649 prowadziła stąd korespondencję z Kartezjuszem).
Ludność polskojęzyczna utrzymała się w okolicach miejscowości dość długo, gdyż Hieronymus Megiser, który był autorem wielojęzycznego słownika opracowanego w roku 1603, podał w nim także informacje o polskiej gwarze ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego.
Rozwój miasta przypadł na XIX wiek. Powstało w tym czasie wiele zakładów przemysłowych; w 1870 r. zbudowano stację kolejową oraz linię kolejową z Gubina do Czerwieńska, dzięki czemu uzyskano połączenie z linią do Poznania przez Zbąszynek, oraz z linią do Legnicy przez Zieloną Górę. W 1913 r. poprowadzono linię kolejową do Lubska (obecnie częściowo rozebrana).
W czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta istniał duży obóz jeniecki.
Wojska niemieckie zostały wyparte z miasta 15 lutego 1945 roku przez oddziały 3 armii gwardii 1 Frontu Ukraińskiego (zginęło 313 żołnierzy radzieckich). Podczas walk Krosno odniosło duże zniszczenia (60–70% zabudowy). Po zakończeniu wojny, jeszcze do końca lat czterdziestych często stosowano nazwę Krosno nad Odrą, mimo formalnego wprowadzenia nazwy Krosno Odrzańskie.
Kalendarium 1005 – pierwsza pisemna wzmianka o mieście 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim 1138 – po śmierci Bolesława Krzywoustego Krosno weszło w skład dzielnicy śląskiej przed 1238 – domniemana data pierwszej lokacji 1238 – na zamku w Krośnie zmarł książę Henryk I Brodaty 1241 – pod Legnicą zginął Henryk II Pobożny, podział księstwa między jego synów XIII – XV wiek – przynależność miasta do księstwa głogowskiego 1293 – kasztelanem został rycerz Bogusz Wezenborg 1317 – z rąk margrabiów brandenburskich Krosno otrzymało pełne prawo magdeburskie XIII wiek – w grodzie powstaje pierwsza mennica 1476 – zmarł ostatni książę głogowski Henryk XI 1476–1482 – wojna o sukcesję głogowską 1477 – oblężenie miasta przez księcia Jana II Szalonego 1478 – krośnianie wzięli udział w wyprawie po stronie Brandenburczyków, pokonani pod Leśniowem Wielkim 1482 – układ w Kamieńcu Ząbkowickim, miasto przeszło pod władanie Brandenburgii XVI wiek – w mieście zwyciężył protestantyzm 1618–1648 – wojna trzydziestoletnia, miasto było zajmowane na przemian przez Szwedów i wojska cesarskie, miasto uczynione twierdzą 1699 – w Krośnie wyszły drukiem Bajki Ezopowe Krzysztofa Niemirycza, poety, arianina wówczas mieszkającego w Czarnowie. 1701 – Krosno w Królestwie Prus 1756–1763 – wojna siedmioletnia 23 czerwca 1759 – miasto zajęli i obrabowali Rosjanie, następnie także po bitwie pod Kijami 1806 – miasto zajęły oddziały francuskie 1814 – przez miasto przeszedł pochód ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, mieszczanie oddali hołd księciu XIX wiek – początki przemysłu 1870 – powstała pierwsza linia kolejowa 1871 – Krosno w granicach Cesarstwa Niemiec 1897 – w mieście wprowadzone zostało oświetlenie gazowe (gazownia zlokalizowana była przy dzisiejszym „Kromecie”) 1905 – oddanie do użytku mostu na Odrze (wyprodukowany w zielonogórskiej fabryce Beuchelta) 1914 – w czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta (majątek Kamień) powstał obóz jeniecki 1919 – w obozie przebywali jeńcy – powstańcy wielkopolscy 20 lutego 1945 – miasto zajęły oddziały radzieckie, walki przyniosły zniszczenie miasta w 60–70% maj 1945 – miasto przejęła administracja polska od 1945 – do miasta przybyli m.in. przymusowo wysiedleni Polacy z Kresów Wschodnich, głównie z Wileńszczyzny 2005 – miasto obchodziło symboliczne tysiąclecie istnienia grodu, które związane było z pierwszą pisemną wzmianką 2021 – św. Jadwiga Śląska decyzją Stolicy Apostolskiej została ogłoszona katolicką patronką Krosna Odrzańskiego
Demografia thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Krosna Odrzańskiego w 2014 roku
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: miasto kościół filialny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła, neogotycki z 1887 roku, projekt Ferdinanda Martiusa poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej z XVIII w., XV wieku, w latach 1708–1729, XIX wieku budynek poklasztorny, ul. Szkolna 4, z XVIII wieku, z połowy XIX wieku zamek piastowski częściowo w ruinie, zbudowany prawdopodobnie w początkach XIII wieku przez Henryka I Brodatego, miejsce jego śmierci w 1238 r., miejsce schronienia jego żony Jadwigi i synowej Anny podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Przebudowany w XIV–XIX wieku. Od XVI w. siedziba wdów po elektorach brandenburskich, później koszary; niszczony licznymi wojnami, spalony w 1945 r. Obecnie siedziba placówki kulturalnej Centrum Artystyczno-Kulturalne Zamek. W odbudowanej części bramnej znajduje się muzeum regionalne i punkt informacji turystycznej. przyziemie spichrza zamkowego, z lat 1642–1650 mury obronne – miejskie, fragment z XIV wieku, z prostokątną czatownią domy, ul. Chrobrego 2, 14, 17, 25, z połowy XIX wieku domy, ul. Pocztowa 9, 26, 28, z połowy XIX wieku dom, ul. Prusa 12, z XVIII/XIX wieku dom, ul. Rybaki 2, z XVIII–XIX wieku domy, ul. Mnichów 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 25, 27, 29 i 31, 33, z XVIII/XIX wieku dom, ul. Wąska 11, z XVIII/XIX wieku dom, pl. Wolności 5, z połowy XIX wieku dom, ul. Zamkowa 14, z połowy XIX wieku dom, pl. Żeromskiego 10, z XVIII/XIX wieku na południe od miasta rozciąga się łańcuch średniowiecznych, legendarnych budowli ziemnych, o historycznym, prawdopodobnym znaczeniu graniczno-obronnym – tzw. Wały Śląskie, określane również jako Wały Chrobrego, ciągnące się od Krosna w kierunku południowo-wschodnim, aż po mokradła w okolicy wsi Wierzbowa w Borach Dolnośląskich (zachował się tam, w relatywnie dobrym stanie 7,5 kilometrowy ich fragment). Ta łańcuchowa budowla jest uznawana za najdłuższy zabytek archeologiczny w Europie środkowej i jednocześnie jest ona także obiektem o bardzo enigmatycznej przeszłości (pomimo wielu prób, dotychczas nie udało się ustalić miarodajnych opinii i faktów w tym zakresie i ich ewentualnej roli w bitwie pod Krosnem Odrzańskim).
Transport Przez miasto przebiega droga krajowa nr 29. Droga ta wytyczona jest przez jedyny w Krośnie Odrzańskim most nad Odrą, przebiega też przez ścisłe centrum miasta, będąc najważniejszą arterią komunikacyjną miasta.
Edukacja Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 im. Marii Skłodowskiej – Curie. Mieści się przy ul. Bohaterów Wojska Polskiego. Placówka działa od 1948 r. Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Kilińskiego. Mieści się przy ul. Stanisława Moniuszki. Placówka działa od 1957 r. Szkoła Podstawowa nr 3 im. Ignacego Łukasiewicza. Mieści się przy ul. Kazimierza Pułaskiego 3. Placówka działa od 1962 r. /Szkoła Tysiąclecia/ Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Fryderyka Chopina. Mieści się przy ul. Piastów 10 i. Placówka działa od 1974 r. Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Władysława Broniewskiego. Mieści się przy ul. Szkolnej 1. Placówka działa od 1945 r. Zespół Szkół Specjalnych. Mieści się przy ul. Poznańskiej 88. Placówka działa od 1990 r. /wcześniej klasy specjalne funkcjonowały przy SP nr 1/
Sport mały|Panorama stadionu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim Od 1945 roku w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje Miejski Klub Sportowy „Tęcza” Krosno Odrzańskie, którego sekcja piłkarska została założona w 1946 roku i występuje w IV lidze lubuskiej. Zespół mecze domowe rozgrywa na stadionie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim. Barwy klubu – tęczowe. Do 1967 roku w mieście działał również klub Odra Krosno Odrzańskie.
Ponadto w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje klub szachowo-brydżowy pn. Krośnieńskie Stowarzyszenie Gier Umysłowych oraz odrębny, powstały w 2009 r. Siatkarski Klub Sportowy Tęcza Krosno Odrzańskie.
W roku 2013 powstała w Krośnie Odrzańskim akademia piłkarska – Football Academy. Szkółka trenowała dzieci od 4 do 12 lat. W 2017 r. zawiesiła działalność..
Wspólnoty wyznaniowe mały|Kościół pw. św. Andrzeja Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Jadwigi Śląskiej parafia wojskowa św. Marcina Świadkowie Jehowy: zbór Krosno Odrzańskie-Południe zbór Krosno Odrzańskie-Północ (Sala Królestwa ul. Pocztowa 21) Kościół Nowoapostolski: kościół przy ul. WOP 2
Ludzie związani z Krosnem Odrzańskim
Współpraca międzynarodowa Miasta partnerskie: Schwarzheide Karcag Bremervörde
Miasta współpracujące: Moldava nad Bodvou Atri
Zobacz też Krosno Krosno Odrzańskie – turystyczna strona miasta Nadodrzański Oddział Straży Granicznej 52 Pułk Piechoty im. von Alvenslebena (6 Brandenburski) Synagoga w Krośnie Odrzańskim Cmentarz żydowski w Krośnie Odrzańskim
Przypisy H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889. Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska – nowy podział terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, , s. 89.
Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online. , GUS, 2011, Warszawa. Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 639.
Problematyka badań regionalnych w pracach Uniwersytetu Wrocławskiego, red. Antoni Zagożdżon, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1983, s. 225. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 834.
Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42–43.
Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().