Międzyrzecz (także Międzyrzecz Wielkopolski, , Mederecensis, ) – miasto w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, w powiecie międzyrzeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Międzyrzecz. Zlokalizowany na Pojezierzu Lubuskim, przy ujściu Paklicy do Obry. 31 grudnia 2025 w mieście zamieszkiwały 16 372 osoby.
Geografia Położenie thumb|upright=1.2|Międzyrzecz na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 r. według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego. Miasto usytuowane jest w środkowej części gminy Międzyrzecz i powiatu międzyrzeckiego oraz wschodniej części województwa lubuskiego.
Historycznie zaliczane do Wielkopolski. Od XIV w. do 1793 r. znajdowało się w województwie poznańskim. W latach 1848–1919 leżało w Prowincji Poznańskiej, potem do 1938 r. w Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej. W latach 1946–1950 miasto ponownie znalazło się w granicach województwa poznańskiego, zaś w latach 1950–1975 administracyjnie należało do województwa zielonogórskiego. W latach 1975–1998 wchodziło w skład województwa gorzowskiego.
Geograficznie leży w północno-zachodniej części Niziny Wielkopolskiej, w kotlinowatym rozszerzeniu doliny Obry, pomiędzy pagórkami międzyrzecko-pniewskimi, równiną nowotomyską i pagórkami świebodzińsko-sulęcińskimiPraca zbiorowa pod redakcją T. Łuczaka i D. Matyaszczyk, Międzyrzecz i okolice – Środowisko geograficzne okolic Międzyrzecza, Międzyrzecz – Gorzów Wlkp., 1998, s. 8..
Według danych z 1 stycznia 2025 powierzchnia miasta wynosiła 13,94 km².
Częściami miasta Międzyrzecz są: Obrzyce (TERYT 0935535) i Winnica (TERYT 0935541).
Odległości z centrum Międzyrzecza do centrów innych większych miastLokalny Program Rewitalizacji Miasta i Terenów Wiejskich Gminy Międzyrzecz na lata 2008–2013, Międzyrzecz 2008, s. 27.: Miasto Odległość Gorzów Wlkp. 48 km Zielona Góra 67 km Poznań 117 km Szczecin 156 km Wrocław 216 km Warszawa 418 km Berlin 180 km
Warunki naturalne Miasto Międzyrzecz rozbudowało się w kotlinowatym rozszerzeniu doliny Obry, w miejscu ujścia do niej Paklicy. Zlokalizowane w północnej części Bruzdy Zbąszyńskiej na Pojezierzu Lubuskim. Położone na wysokości od 49,8 m n.p.m. do 52,5 m n.p.m.Międzyrzecz – Dzieje miasta, op. cit., s. 17. Kotlina, na dnie której powstało miasto, otoczona jest wzniesieniami sięgającymi do 140 m n.p.m. Dno niecki międzyrzeckiej wypełnione jest żyznymi namułami. Dzięki tym cechom oraz możliwości eksploatacji lasów, rzek i jezior sprzyjało powstaniu wspólnoty terytorialnej we wczesnym średniowieczu. Współcześnie Międzyrzecz, zajmuje większość obszaru kotliny. Od wschodu sąsiaduje z ozem bobowickim, oddzielającym nieckę międzyrzecką od niecki polickiej. Od zachodu miasto sąsiaduje z ozem wojciechowskim. Na północny wschód od miasta rozciąga się oz obrzycki. mały|Międzyrzecz widziany z okna samolotu thumb|Widok ze wschodniej części niecki na wzgórza położone na południe od miasta thumb|Niecka międzyrzecka, widok, z ozu bobowickiego thumb|Oz wojciechowski Jeśli chodzi o topografię w granicach obecnego miasta należy wyróżnić dwa niezbyt wysokie wyniesienia, ściśle związane z układem przestrzennym miasta. Pierwszym z nich jest wyniesienie powstałe we wierzchołku, które tworzy Obra i wpadająca do niej Paklica. Z trzech stron było ono otoczone wodami rzek, a do wschodniej części przylegała zabagniona dolinka (dziś jest to sztuczne ujście Paklicy do Obry). Dzięki tym cechom, ulokowana została tutaj pierwsza osada. Drugim wyniesieniem, o znacznie większej powierzchni jest obszar związany z późniejszym miastem. Obejmuje ono obszar znacznej części starego miasta. Pomimo licznych zmian na przestrzeni lat, obniżenie terenu we wszystkich kierunkach, od centralnej części (okolice ul. Rynek, skrzyżowania ulic Mieszka I i Kazimierza Wielkiego) jest czytelne do dziś. Reliktem, który cechował topografię tej części Międzyrzecza jest nazwa ulicy Wysoka (Hohestrasse) istniejąca do 1945 rokuIbidem, s. 173..
Sieć hydrograficzną Międzyrzecza tworzą rzeki Obra, Paklica oraz kilka innych cieków. Wartymi uwagi są dwie dawne fosy (raczej o charakterze gospodarczym) istniejące do dziś. Jedna z nich łączy bieg Paklicy i Obry, biegnie poprzez obecne ogródki działkowe, wzdłuż ulicy Pamiątkowej, Staszica i uchodzi do Obry w sąsiedztwie Pomnika 1000-lecia Państwa Polskiego. Druga fosa to niewielkiej długości ciek odprowadzający część spiętrzonych wód Paklicy, obok budynku Sądu i ulicy Zachodniej.
Klimat Miasto i okolice należą do cieplejszych obszarów kraju. Pogodę na Ziemi Międzyrzeckiej warunkują ścieranie się wilgotnych mas powietrza polarnomorskiego, podzwrotnikowego z suchymi masami powietrza kontynentalnego ze wschodu. Średnia roczna temperatura dla Międzyrzecza wynosi 8 °C. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń a najcieplejszym lipiec (średnia od 17,4 do 17,6 °C)Ibidem, s. 36..
Roczny opad na terenie miasta i okolic jest zróżnicowany, a podyktowane jest to rzeźbą terenu. Najwyższe wartości opadowe występują na południe od Międzyrzecza, na obszarze wysoczyzn (średnia roczna 575 mm), natomiast najniższe w dolinie Obry. Dominującymi kierunkami wiatru są zachód, południowy zachód i północny zachód. W okresie jesiennym i zimowym często występują mgły. Klimat lokalny podzielić można na: klimat wysoczyzny morenowej (na północny wschód i południowy zachód od miasta), klimat powierzchni sandrowej (na wschód i zachód od miasta), klimat doliny Obry, klimat większych zbiorników wodnychIbidem, s. 38..
Ochrona środowiska W sąsiedztwie Międzyrzecza znajduje się kilka obszarów chronionych. Na południe od miasta rozciągają się dwa obszary Natura 2000: Obszar Natura 2000 Nietoperek wraz z rezerwatem Nietoperek i Zespołem przyrodniczo-krajobrazowym Uroczyska Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, Obszar Natura 2000 Dolina Leniwej Obry. Ponadto w okolicach miasta znajduje się kilkanaście użytków ekologicznych oraz kilka obszarów chronionego krajobrazu: 8A – Dolina Obry, 13 – Rynna Paklicy i Ołoboku. Na terenie miasta znajduje się kilka pomników przyrody. Lokalizacja Opis Akt prawny Międzyrzecz – ul. Staszica Topola biała – obw. 525 cm, wys. 30 m R.W.L. nr 41 z 19/05/2006 Międzyrzecz – pl. przy pomniku 1000-lecia Wierzba biała – obw. 630 cm, wys. 10 m R.W.L. nr 41 z 19/05/2006 Międzyrzecz – ul. Sienkiewicza Wierzba biała – obw. 437 cm, wys. 15 m R.W.L. nr 41 z 19/05/2006 Międzyrzecz – skwer przy gotyckiej farze Wiąz szypułkowy – obw. 370 cm, wys. 30 m R.W.L. nr 41 z 19/05/2006 Międzyrzecz – dziedziniec muzeum Lipa szerokolistna – obw. 370 cm, wys. 26 m R.W.L. nr 41 z 19/05/2006 mały|Tablica upamiętniająca cmentarz protestancki
Układ przestrzenny thumb|Fragment Os. Zachodniego z rozbudowywanym Os. Wojskowym
Współczesny obraz architektoniczny i komunikacyjny miasta to wynik rozwoju i wielu przekształceń na przestrzeni kilkuset lat jego funkcjonowania. Gród wraz z podgrodziem oraz przyległymi osadami (targowej – rejon dzisiejszej ul. Garncarskiej oraz rolniczej – rejon dawnego folwarku zamkowego i ulicy Winnica) już na przełomie X i XI w. stanowił skupisko osadnicze o miejskim charakterze. Rozplanowanie miasta po lokacji jest czytelne do dziś. W okresie średniowiecznym rozwój oparł się na drodze prowadzącej do Poznania. Cechą charakterystyczną dla Międzyrzecza w tym czasie jest wachlarzowaty przebieg ulic. Wszystkie trzy główne drogi zbiegają się promieniście u wejścia na teren wyspy zamkowej (obecnie ul. Podzamcze)S. Kurnatowski, J. Nalepa,Z przeszłości Międzyrzecza, Poznań 1961, s. 23.. Na wygląd średniowiecznego miasta wpływ miało położenie między rzekami, co uniemożliwiło powstanie rozleglejszych obszarów zabudowy i ściśnięcie miasta w obrębie murów obronnych. U schyłku średniowiecza miasto powoli wychodzi poza obręb fortyfikacji. W następnych okresach wykształcają się przedmieścia. Powolny choć systematyczny rozwój miasta trwa do przełomu XIX i XX w. alt=Lapidarium byłego cmentarza ewangelickiego|mały|Lapidarium z kamieniami byłego cmentarza ewangelickiego thumb|Park na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego W początku XX w. i okresu międzywojennego nastąpił znaczący rozwój miasta, a zarazem jego układu przestrzennego. Wybudowano nowe osiedla i łączące je ulice. Dodatkowo, w 1923 r. do Międzyrzecza przyłączono wieś Winnica, a w 1928 r. kompleks szpitalny Obrawalde wraz z przyległościami, znane dziś jako ObrzyceMiędzyrzecz – Dzieje miasta, op. cit., s. 267.. Znaczne zmiany w układzie miasta następują po II wojnie światowej w związku ze zniszczeniami miasta (głównie w obrębie starego miasta). Współcześnie w Międzyrzeczu oprócz obszaru Starego Miasta wyodrębniło się kilka osiedli usługowo-mieszkalnychS. Cyraniak, Kronika dziejów Międzyrzecza i okolic od roku 1945 do czasów współczesnych, cz. II, Międzyrzecz 2009, s. 234.: Osiedle Zachodnie Osiedle Kasztelańskie Osiedle Zamkowe Osiedle Reymonta Osiedle Piastowskie Osiedle Centrum (obszar dawnych przedmieść) Osiedle 40-lecia Osiedle gen. W. Sikorskiego Osiedle Sienkiewicza Osiedle nad Obrą Przepływająca przez Międzyrzecz rzeka Obra dzieli je na dwie części: prawobrzeżną (północną) z dominującą częścią przemysłową i lewobrzeżną (południową), gdzie w znacznym stopniu przeważa zabudowa mieszkalno-usługowa, z niewielką częścią przemysłową we wschodniej części miasta.
Zagospodarowanie przestrzenne Podział gruntów w mieście (stan na 2005 r.):
+ Struktura gruntów Rodzaj Powierzchnia Użytki rolne 481 ha Lasy i grunty leśne 24 ha Pozostałe grunty 521 ha Razem 1026 ha
Struktura własności gruntów w MiędzyrzeczuLokalny Program Rewitalizacji Miasta i Terenów Wiejskich Gminy Międzyrzecz na lata 2008–2013, op. cit., s. 16.: Grunty Skarbu Państwa – 318 ha Grunty gmin i związków międzygminnych – 348 ha Grunty, które są własnością samorządowych osób prawnych oraz grunty, których właściciele są nieznani – 2 ha Grunty osób fizycznych – 245 ha Grunty kościołów i związków wyznaniowych – 1 ha Grunty powiatów – 27 ha Grunty województw – 63 ha Grunty spółek prawa handlowego – 23 ha
Demografia Dane według stanu na 31 grudnia 2025. Ogółem 16 372 Kobiety 8596 Mężczyźni 7776 Gęstość zaludnienia (os./km²) 1174
Pod względem liczby mieszkańców Międzyrzecz zajmuje 7. miejsce w województwie lubuskim. Stałą tendencją od kilku lat jest nieznaczny odpływ ludności z obszaru miasta, co spowodowane jest zarówno poszukiwaniem pracy w innych miastach Polski oraz zagranicą, jak i migracją do niezurbanizowanych części gminy.
Ludność na przestrzeni wieków Rok Ludność Rok Ludność II poł. IX w. ok. 100 1952 7641 poł. XVI w. 600-1000 1961 11000 1793 2502 1968 12305 1800 3539 1976 16800 1808 3712 1980 17700 1828 4110 1995 20269 1850 4836 1996 20346 1875 4676 2000 18865 1913 6199 2005 18698 1929 9550 2010 18472 1939 12096 2015 18459
Piramida wieku mieszkańców Międzyrzecza w 2014 r.: 690x480px
Symbole miasta
Toponimia Międzyrzecz swoją nazwę bierze od usytuowania między rzekami Obrą i wpadającą do niej Paklicą. Pierwsza wzmianka, a zarazem nazwa miasta to Mezerici zanotowana przez Thietmara z Merseburga. W kolejnych okresach miasto w różnych dokumentach określa się m.in.: Meczirecze, Myedzyrzecz, Myedzyrzecze, MazirecsSłownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu.. Miejscowość w zlatynizowanej staropolskiej formie Mezyriecze notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116„Monumenta Poloniae Historica”, Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, s. 436..