Roman Stanisław Dmowski (ur. 9 sierpnia 1864 w Kamionku, zm. 2 stycznia 1939 w Drozdowie) – polski polityk, publicysta polityczny, mąż stanu, uznawany za jednego z głównych ojców polskiej niepodległości, minister spraw zagranicznych, poseł na Sejm Ustawodawczy II Rzeczypospolitej, poseł II i III Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.
Współzałożyciel Narodowej Demokracji (endecji, ruchu narodowego), główny ideolog polskiego nacjonalizmu. Polski działacz niepodległościowy, związany z ruchem neoslawistycznym w kontrze dla rosyjskiej hegemonii panslawizmu wschodniego. Jako drogę do odzyskania niepodległości postulował w pierwszym etapie zjednoczenie wszystkich ziem polskich i uzyskanie autonomii w ramach Imperium Rosyjskiego, a następnie odzyskanie niepodległości w oparciu o sojusz z państwami ententy (Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji), w opozycji do Niemiec i Austrii. Koncepcja zwrócenia się ku Rosji celem odzyskania niepodległości wynikała z przekonania Dmowskiego, iż spośród wielkich sąsiadów Polski to Niemcy, a nie Rosja są bardziej niebezpieczne dla Polski. Wizja ta opierała się również w dużej mierze na koncepcji wykorzystania momentu większego nasilenia się trudności i konfliktów wewnętrznych w Rosji.
Dmowski w odrodzonej Polsce planował wprowadzenie instytucji politycznych i społecznych na model zachodni, które to zachodnie wzory uznawał za lepsze od wzoru wschodniego. Pogląd ten wyrastał z dziewiętnastowiecznej polskiej tradycji nakazującej uważać Polskę za placówkę Zachodu, okupowaną przez wschodnie barbarzyństwo, a poprzez swój opór i walkę zasłaniającą sobą świat ludzi wolnych przed naporem bizantyjsko-turańskiej cywilizacji przymusu i nakazu, podzielając pogląd o odmienności kulturowej Rosji i Zachodu, jak i o antagonistycznym charakterze różnic dzielących oba światy, Dmowski widział w ziemiach polskich nie tyle tylko placówkę Zachodu, o ile miejsce starcia cywilizacji.
Pod koniec I wojny światowej stał na czele Komitetu Narodowego Polski, który był uznany przez państwa Ententy za namiastkę rządu polskiego na emigracji i przedstawicielstwo interesów Polski. Po obaleniu caratu przedłożył rządowi brytyjskiemu serię dokumentów z projektami odrodzonego państwa polskiego, w tym propozycje granicy wschodniej która miała włączyć do II Rzeczypospolitej wszystkie większe „wyspy” zwartych grup polskiej ludności na kresach wschodnich. Takie działanie dawałoby możliwości zapanowania nad ruchami odśrodkowymi, zdeterminowanymi lokalnymi nacjonalizmami (np. ukraińskim nacjonalizmem).
Autor inkorporacyjnej koncepcji państwa narodowego, zakładającej asymilację kulturową, naturalizację i polonizację ludności niepolskiej. Delegat Polski na konferencję paryską w 1919 i sygnatariusz traktatu pokojowego w Wersalu. Zagorzały przeciwnik polityczny Józefa Piłsudskiego i jego projektu tworzenia państwa federacyjnego – wizji wielowyznaniowej i wielonarodowościowej Polski.
Życiorys thumb|Akt urodzenia Romana Dmowskiego Urodził się w 1864 roku we wsi Kamionek pod Warszawą (obecnie Praga-Południe), w niezamożnej rodzinie drobnoszlacheckiej, która pieczętowała się herbem Pobóg.
Rodzina Przodkowie Pradziadkiem Romana miał być człowiek o imieniu Erazm.
Dziadek Romana, Kazimierz (1770-1828) zamieszkał pod Warszawą i został wójtem gminy Kamion (obecnie Kamionek). Kazimierz brał udział w insurekcji kościuszkowskiej.
Ojciec Romana, Walenty (1814-1884) był robotnikiem brukarskim na Pradze, następnie właścicielem niewielkiej firmy brukarskiej oraz dzierżawcą jezior Skaryszewskiego i Gocławskiego. Matka Romana, Józefa z Lenarskich (1833-1914), pochodziła z drobnej szlachty mazowieckiej (jednak już w XVIII w. utraciła szlachectwo z powodu zajęcia się garbarstwem). Rodzice Dmowskiego wzięli ślub 5 października 1856 w kościele Matki Bożej Loretańskiej w Warszawie.
Rodzeństwo Roman miał trzech braci: Juliana Walentego (1857-1918), Wacława (1858–1936) i Józefa (1863-1863) oraz trzy siostry: Emilię Henrykę (1861-?), Mariannę Janinę (1866-1884) i Jadwigę Teresę (1869-1896).
Dzieciństwo i młodość mały|Roman Dmowski w młodości . W 1875 roku rozpoczął naukę w III Gimnazjum w Warszawie, które ukończył maturą w 1886 r., poprawiał aż trzy klasy. Podczas uczęszczania do szkoły, w wieku 17 lat (1881) założył tajną organizację uczniowską pod nazwą „Strażnica”, której głównym zadaniem był opór przed rusyfikacją, wyrażony w tajnych wykładach z języka polskiego, historii, geografii i literatury polskiej. We wrześniu 1886 roku Dmowski wstąpił na wydział fizyczno-matematyczny Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (na sekcję nauk przyrodniczych). Po czterech latach nauki ukończył studia, a po złożeniu rozprawy pt. „Przyczynek do morfologii wymoczków włoskowatych” otrzymał „uczony stopień kandydata nauk przyrodniczych”.
Narodowa Demokracja
W 1888 roku został członkiem warszawskiego koła organizacji młodzieży patriotycznej „Zet”, a potem „starszym” Koła Braterskiego „Zet-u”. W grudniu 1889 roku został przyjęty do Ligi Polskiej, skupiającej działaczy zarówno na ziemiach polskich, jak i na emigracji. Około 1890 roku rozpoczął współpracę z tygodnikiem „Głos”, gdzie poznał Jana Ludwika Popławskiego, z którym do końca życia się przyjaźnił. Od listopada 1891 do sierpnia 1892 roku studiował w Paryżu. W kwietniu 1893 roku dokonał wraz z kilkoma innymi działaczami przewrotu w Lidze Polskiej i stworzył Ligę Narodową, na czele której stanął. W sierpniu tegoż roku, za współorganizowanie manifestacji narodowej w setną rocznicę Konstytucji 3 Maja, Dmowski po 4 miesiącach aresztu w Cytadeli został zesłany poza obszar Kongresówki, do Mitawy. W lutym 1895 roku uciekł stamtąd i osiadł we Lwowie, gdzie objął redakcję dwutygodnika „Przegląd Wszechpolski” oraz współtworzył Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. W 1896 roku na Zjeździe Rady Głównej Ligi Narodowej w Budapeszcie wszedł w skład Rady Głównej Ligi Narodowej. Członek korespondent Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1897 rokuSprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.. W 1901 roku zamieszkał w Krakowie. W 1902 r. ukazywał się w „Przeglądzie Wszechpolskim” cykl jego artykułów pt. Myśli nowoczesnego Polaka. Natomiast rok później wydał książkę Myśli nowoczesnego Polaka, będącą – jak sam po latach stwierdził – „wyznaniem wiary narodowej”. W 1905 roku przeniósł się do Warszawy.
W okresie rewolucyjnym 1904–1906 wystąpił przeciw antyrosyjskiej akcji rewolucyjnej polskich socjalistów Uważał, że sprawy polskiej nie należało łączyć z interesem rosyjskich rewolucjonistów, których cel działania nie był zbieżny z ideą niepodległej Polski. W połowie maja 1904 roku Dmowski dotarł do Tokio, aby przekonać tamtejszy rząd, że polskie powstanie antyrosyjskie (propagowane przez Piłsudskiego) w Kongresówce byłoby dla Polaków szkodliwe, a Japończykom także by nie pomogło. W listopadzie 1905 roku Dmowski złożył rosyjskiemu premierowi Sergiuszowi Witte memoriał stwierdzający iż Narodowa Demokracja zobowiązuje się zdławić rewolucję i przywrócić porządek społeczny. Wysunięcie hasła autonomii w ramach monarchii rosyjskiej miało na uwadze zamanifestowanie wobec społeczeństwa polskiego, że endecja jako siła opozycyjna wobec rządu broni interesów ogólnonarodowych bez stosowania metod rewolucyjnych. Wobec caratu była to oferta zapewniająca gotowość do rozprawienia się z ruchem społecznym w Polsce w zamian za przyznanie Królestwu ograniczonej autonomii, samorządu wiejskiego i miejskiego oraz spolszczenia szkół i urzędów. Nie skorzystał z niej jednak rząd rosyjski. Dla absolutyzmu carskiego nie wchodziła bowiem w rachubę żadna autonomia - lokalna czy narodowa, by nie stwarzać precedensów, które wzmogłyby tendencje odśrodkowe i dążenia narodowowyzwoleńcze. W głównej mierze jego zasługą było uzyskanie przez endecję zdecydowanie dominującej pozycji w życiu politycznym Królestwa. Reprezentując Ligę Narodową wziął udział w konferencji stronnictw opozycyjnych i organizacji rewolucyjnych działających w Rosji, odbywającej się w Paryżu w 1904 roku. Przyjęta tam rezolucja mówiła o autonomii Królestwa Polskiego i potrzebie konstytuanty w Warszawie.
thumb|Popiersie Romana Dmowskiego wykonane przez Ferdynanda Jarochę w 1986 roku W grudniu 1905 roku objął redakcję „Gazety Polskiej”. W lutym 1907 roku został wybrany posłem do rosyjskiej II Dumy, w której został przewodniczącym koła polskiego, i napisał książkę Niemcy, Rosja i kwestia polska, w której przedstawił położenie polityczne Polski i jej zaborców. Główne założenia książki były następujące: największym zagrożeniem dla Polaków były Prusy i ich polityka germanizacji, która doprowadziłaby do „proletaryzacji” narodu polskiego; zaznaczał po drugie, iż dla Prus kwestia istnienia państwa polskiego była kwestią „być albo nie być” Prus. Ponadto tereny zagarnięte przez Prusy należało rozpatrywać jako kolebkę państwowości Polski. Dmowski w książce wskazywał, że , podczas gdy dla Niemiec zasadniczą sprawą powiązaną z ich ekspansją w kierunku wschodnim. Z tego względu Dmowski uważał, że Niemcy będą oponować porozumieniu Polaków z Habsburgami i ewentualnym wzmocnieniu pozycji polskiej na terenie Austro-Węgier, a także będą podejmować próby współpracy z Rosją przeciw Polsce. Dmowski zaprezentował pogląd, że Rosja umożliwia polityczne zjednoczenie narodu polskiego zaznając jednocześnie, że „rozwiązanie kwestii polskiej leży w rękach Rosji”. Dodatkowo stwierdził on, że nie chodzi mu o Kresy, lecz jedynie o tereny Królestwa Kongresowego.
Roman Dmowski, zgodnie z programem wszechpolskim, uważał, że sprawę Polski należy łączyć z przymierzem francusko-rosyjskim przeciw Niemcom. Obawiając się, że Rosja wciąż jest niezdecydowana pomiędzy Berlinem a Londynem, Dmowski starał się przekonać Rosję o swej i Polaków lojalności do Imperium Rosyjskiego. Uczynił to, stając po stronie ruchu neoslawistycznego, którego głównym założeniem była wspólna obrona narodów słowiańskich przed ekspansją Niemiec oraz przekształcenie Austro-Węgier w federację narodów słowiańskich. Czyniąc to zamierzał przenieść dialog z poziomu polsko-rosyjskiego na międzynarodowy podczas Zjazdu Słowiańskiego w Pradze, co zmusiłoby Rosjan do traktowania Polaków jako równorzędnego partnera. Jednakże jego wysiłki spotkały się z nikłym odzewem ze strony rosyjskiej. W samym kraju wielu Polaków było zszokowanych jego postawą i prorosyjskim nastawieniem, co spowodowało, że wówczas z Ligi Narodowej odeszło około 20% członków, a wiele pobocznych organizacji zerwało z nią kontakty. Sami Rosjanie zaś zażądali zgody na odłączenie od Królestwa Kongresowego regionu Chełmszczyzny i włączenie do cesarstwa . Także i inne działania rządu rosyjskiego wskazywały wyraźnie, że apele Dmowskiego pozostały bez odpowiedzi. Ponownie wybrany do III Dumy w październiku 1907 roku w lutym 1909 roku złożył mandat, gdy został przegłosowany na posiedzeniu partii.
W wyniku serii rozłamów w latach 1907–1911 endecja utraciła wpływ na młode pokolenie, jednak Dmowski zadecydował o utrzymaniu kursu pojednania z Rosją. Częściowo pomagał mu fakt, iż znaczna część społeczeństwa polskiego pod zaborem rosyjskim skierowała swe emocje przeciw Ukraińcom i Żydom. Organizacyjne i wyborcze sukcesy Narodowi Demokraci przeżywali w zaborze pruskim, zakładając swe struktury w 1909 roku w Poznaniu, a w 1911 na Pomorzu. Miejscem niepowodzeń endecji była natomiast Galicja, gdzie przegrywali ze stronnictwem konserwatystów i organizacją Wincentego Witosa.
W owym czasie Dmowski i inni członkowie jego organizacji deklarowali, iż Żydzi szkodzą interesom Polski i Rosji, co doprowadziło do jego porażki w wyborach warszawskich do IV Dumy w 1912 roku. Powodem przegranej było masowe poparcie licznej żydowskiej społeczności Warszawy, która wsparła Jagiełłę, wówczas mało znanego kandydata PPS – Lewicy. W odpowiedzi Dmowski zażądał ekonomicznego bojkotu przeciwko przedsiębiorstwom i zakładom żydowskim.