Ekonomia behawioralna – nauka interdyscyplinarna na pograniczu ekonomii i psychologii, badająca wpływ czynników psychologicznych, społecznych, poznawczych oraz emocjonalnych na podejmowanie decyzji gospodarczych przez jednostki i instytucje oraz konsekwencje tych decyzji.
Tradycyjna teoria ekonomii oparta jest na teorii racjonalnego wyboru, zgodnie z którą decydenci to doskonale racjonalne podmioty gospodarcze czy osoby fizyczne – podmioty gospodarujące (homo oeconomicus), które dążą do maksymalizacji korzyści ekonomicznych. Ekonomia behawioralna weryfikuje założenia ekonomii neoklasycznej na podstawie wyników badań socjologicznych i psychologicznych. Według Richarda Thalera ekonomia neoklasyczna zakłada, że ludzie są zdolni wykonywać skomplikowane obliczenia, są pozbawieni emocji, nigdy nie tracą samokontroli i są całkowitymi egoistami. Jego zdaniem takie założenia mogą pomóc stworzyć skuteczny model przewidujący zachowanie eksperta w danym temacie, ale nie są przydatne do analizy zachowania przeciętnego konsumenta.
Celem ekonomii behawioralnej jest analiza zachowań podmiotów gospodarczych w zakresie motywacji psychologicznych – nie przyjmuje założeń odnośnie do zachowań, lecz bada, jakie one są w rzeczywistości, między innymi szybkość i sposób podejmowania decyzji w odniesieniu do nowych informacji uzyskanych przez uczestników rynku. Ekonomia behawioralna pozwala zrozumieć anomalie występujące przy podejmowaniu decyzji przez uczestników rynku, niewyjaśnione na podstawie założeń racjonalności wyborów. Podstawowym pojęciem ekonomii behawioralnej jest błąd poznawczy.
Historia Związki między ekonomią a psychologią są widoczne w pracach filozofów starożytnej Grecji Ksenofonta (ok. 430–355 p.n.e.) i Arystotelesa (384–322 p.n.e.).
W początkowym okresie rozwoju ekonomia klasyczna zawierała liczne odwołania do psychologii, etyki i moralności. Szkocki filozof Adam Smith (1723–1790) napisał Teorię uczuć moralnych (1759) – dzieło opisujące psychologiczne pryncypia indywidualnego zachowania, zauważając, że na podejmowanie decyzji przez jednostki wpływ mają emocje, aprobaty, dezaprobaty, uczciwość i awersja do strat. Angielski filozof i ekonomista Jeremy Bentham (1748–1832) pisał obszerne teksty na temat psychologicznego podszycia utylitaryzmu. W dziele An Introduction to the Principles of Morals and Legislation nawoływał nie tylko do pomiaru użyteczności z konsumpcji, ale również do mierzenia szczęścia.
Ekonomiści podczas rewolucji neoklasycznej na przełomie XIX i XX wieku zaczęli oddalać się od psychologii, jako że starali się naśladować nauki przyrodnicze, używając wyjaśnień zachowania ekonomicznego wywodzących się z przypuszczeń na temat natury czynników ekonomicznych – i jak uważał włoski ekonomista i socjolog Vilfredo Pareto (1848–1923) – na podstawie faktów empirycznych i bez stosowania pojęć takich jak użyteczność, wrażenia czy przyjemność (tzw. „przewrót paretowski”). Pomimo iż psychologia niemalże zniknęła z dyskusji o ekonomii na początku XX wieku, o psychologii ekonomicznej pisali m.in. francuski socjolog Gabriel Tarde (1843–1904) w dziele Psychologie économique (1902) i amerykański psycholog George Katona (1901–1981) w dziele Psychological Analysis of Economic Behavior (1951).
Rozwinięto koncepcję homo oeconomicus – paradygmat przedstawiony przez Johna Stuarta Milla (1806–1873) i jej psychologiczny aspekt był zasadniczo racjonalny. Pomimo to, psychologiczne wyjaśnienia nadal dostarczały informacji wielu ekonomistom związanym z ekonomią neoklasyczną – m.in. Francisowi Edgeworthowi (1845–1926), Vilfredo Pareto (1848–1923), Irvingowi Fisherowi (1867–1947) czy Johnowi Maynardowi Keynes’owi (1883–1946).
Dominującym nurtem ekonomii stała się szkoła neoklasyczna, która sformalizowała i zmatematyzowała narzędzia analizy ekonomicznej, zbliżając ją do nauk ścisłych. Ekonomia neoklasyczna skupiła się na tym, w jaki sposób współdziałanie podaży i popytu na rynkach prowadzi do wyznaczenia cen, produkcji, podziału dochodów i bogactwa. Zachowanie podmiotów gospodarczych wyjaśnianie jest na podstawie szeregu założeń – racjonalne jednostki o nieograniczonych możliwościach przetwarzania informacji działają w interesie własnym w warunkach pełnej i doskonałej informacji w celu maksymalizacji oczekiwanej użyteczności lub zysku, a ich preferencje są spójne, także pod względem czasowym.
Modele oczekiwanej użyteczności i zdyskontowanej użyteczności zaczęły zyskiwać szeroką akceptację, generując sprawdzalne hipotezy na temat podejmowania decyzji pod wpływem przypadkowości oraz konsumpcji międzyokresowej. Wkrótce wiele zaobserwowanych i powtarzających się anomalii zakwestionowało te hipotezy. W 1953 roku francuski ekonomista Maurice Allais (1911–2010) zaproponował eksperyment – tzw. paradoks Allais – w celu podważenia przewidywań teorii oczekiwanej użyteczności.
W 1955 roku amerykański ekonomista Herbert Simon (1916–2001), jako jeden z pierwszych krytykował założenia o nieograniczonej zdolności do przetwarzania informacji i zaproponował teorię ograniczonej racjonalności (ang. bounded rationality) – podmioty gospodarcze dążą do rozwiązań, które są zadowalające, a nie „maksymalizujące”, innymi słowy – dosyć dobre, ale nie najlepsze. Teoria ograniczonej racjonalności została pogłębiona przez Richarda Cyerta (1921–1998) i Jamesa Marcha (1928–2018) w ich behawioralnej teorii firmy (1964), przez Daniela Kahnemana (ur. 1934) i Amosa Tversky’ego (1937–1996) w ich teorii perspektywy (1979), przez George’a A. Akerlofa (ur. 1940) w pracach nad asymetrią informacji, a także przez Douglassa Northa (1920–2015) i Olivera Williamsona (ur. 1932), którzy opracowali hipotezę niepewności behawioralnej. W latach 90. XX w. prace Simona legły u podstaw badań niemieckiego psychologa Gerda Gigerenzera (ur. 1947) i jego studenta Daniela Goldsteina (ur. 1969), którzy postulowali, że racjonalność decyzji zależy od struktur występujących w środowisku a ludzie są „racjonalni ekologicznie”, gdy wykorzystują ograniczone możliwości przetwarzania informacji, stosując proste i inteligentne algorytmy, które mogą prowadzić do niemal optymalnych wniosków.
thumb|upright|Daniel Kahneman, laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii w 2002 roku W latach 60. XX w. psychologia poznawcza zaczęła wyjaśniać rolę mózgu jako narzędzia przetwarzania informacji (w przeciwieństwie do modeli behawiorystycznych). Psycholodzy tacy jak Ward Edwards (1927–2005), Amos Tversky (1937–1996) i Daniel Kahneman (ur. 1934) zaczęli porównywać swoje kognitywne modele podejmowania decyzji pod wpływem ryzyka i przypadkowości do modeli ekonomicznych racjonalnego zachowania.
W 1967 roku amerykański ekonomista Gary Becker (1930–2014) wysunął ekonomiczną teorię przestępstw, co przyczyniło się do dalszego zainteresowania rolą psychologii w procesach podejmowania decyzji. W 1976 roku wydał książkę The Economic Approach to Human Behaviour, w której przedstawił założenia teorii racjonalnego wyboru. Becker zastosował tę teorię do badań nad przestępczością czy małżeństwem, i uważał, że inne dyscypliny, takie jak socjologia, mogą uczyć się z założenia o „racjonalnym człowieku”.
W 1979 roku Kahneman i Tversky w artykule Prospect Theory: An Analysis of Decision Under Risk przedstawili teorię perspektywy (ang. prospect theory), która wyjaśniała podejmowanie decyzji w warunkach ryzyka i pokazywała, że decyzje nie zawsze są optymalne a gotowość do podejmowania ryzyka zależy od kontekstu – zysku lub strat. Autorzy zastosowali techniki psychologii poznawczej dla wyjaśnienia anomalii ekonomicznych – zachowań nieracjonalnych. Ludzie bardziej nie lubią strat niż lubią zyski.
W 1980 roku Richard Thaler (ur. 1945) opublikował artykuł Toward a Positive Theory of Consumer Choice, w którym zakwestionował teorię racjonalnego wyboru (rozumianą jako maksymalizację użyteczności przy każdej podejmowanej decyzji) jako podstawę do prognozowania zachowań ekonomicznych konsumenta. Swoją krytykę oparł m.in. na teorii perspektywy, kosztach utopionych, samokontroli i podejmowaniu zobowiązań.
Na przestrzeni lat różne inne cechy psychologiczne zostały uwzględnione w teorii ekonomii behawioralnej, m.in. nadmierna pewność siebie, stronniczość projekcji czy efekty ograniczonej uwagi. W 1985 roku zorganizowano na uniwersytecie w Chicago konferencję, która zgromadziła czołowych naukowców – ekonomistów i psychologów, by zająć się implikacjami założeń racjonalności leżących u podstaw ekonomii i ocenić znaczenie dowodów dokumentujących naruszenia racjonalnych zachowań dla rozwoju zarówno ekonomii teoretycznej, jak i stosowanej. Po śmierci Tverskiego w 1996 roku, wydano zbiory artykułów w specjalnych edycjach pism naukowych dedykowanych pamięci Tverskiego: The Quarterly Journal of Economics (1997), The Journal of Risk and Uncertainty (1998) i Cognitive Psychology (1999). W 2002 roku Daniel Kahneman otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii za zintegrowanie wniosków z badań psychologicznych z naukami ekonomicznych, szczególnie dotyczących ludzkich osądów i podejmowania decyzji w warunkach niepewności.
Ekonomia behawioralna zajmowała się również problemem wyboru międzyokresowego. Czołowym konceptem jest ten o hiperbolicznej utracie wartości, zaproponowany w 1975 roku przez George’a Ainslie (ur. 1944) i rozwinięty m.in. przez Davida Laibsona (ur. 1966) i Matthew Rabina (ur. 1963). Teoria dyskontowania hiperbolicznego opisuje tendencję, zgodnie z którą wcześniejsze zyski są preferowane nad późniejszymi tym silniej, im bliższe są chwili obecnej.
Ekonomia behawioralna znalazła szczególne zastosowanie w dziedzinie finansów. Klasyczne modele finansowe zakładały perfekcyjny rynek działający na podstawie pełnych informacji i racjonalnych zachowań i oczekiwań. Takie założenia powodowały, że w długim okresie nie było możliwe uzyskania dodatniej stopy wzrostu z inwestycji, ponieważ dzięki wszystkowiedzącym racjonalnym graczom, poziom cen i spadek stopy zysku dopasowywał się do poziomu normalnego. Stało to w sprzeczności z obserwacjami empirycznymi. Anomalie rynkowe powodowane są błędami poznawczymi i innymi błędami jakie popełniają ludzie przy przetwarzaniu informacji.
W 2013 roku ekonomista Robert J. Shiller otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii za wkład w empiryczną analizę cen aktywów.
Metodologia Początkowo ekonomia behawioralna i teorie finansowe były rozwijane prawie wyłącznie przez eksperymentalne obserwacje i wyniki sondaży, aczkolwiek w ostatnich czasach dane zaczerpnięte z realnego świata zajęły bardziej poważną pozycję. Funkcjonalny magnetyczny rezonans jądrowy uzupełnił te starania poprzez jego użytek w określeniu, które obszary mózgu są aktywne podczas różnych etapów podejmowania decyzji ekonomicznych. Eksperymenty symulujące sytuacje rynkowe jak handel na rynku papierów wartościowych oraz aukcje są postrzegane jako szczególnie przydatne, jako że mogą być używane w celu izolacji efektu konkretnego odchylenia na podstawie zachowania; zaobserwowane zachowanie rynkowe może być wyjaśnione na wiele sposobów, ostrożnie zaprojektowane eksperymenty mogą zawęzić grono wiarygodnych wyjaśnień. Eksperymenty są zaprojektowane tak, aby były motywacyjno-kompatybilnymi, a zobowiązujące transakcje z wykorzystaniem prawdziwych pieniędzy są „normą”.
Kluczowe obserwacje W finansach i ekonomii behawioralnej wyróżnia się trzy główne tematy: Heurystyka: ludzie często podejmują decyzję bazując na szacunkowych regułach kciuka, a nie na ściśle racjonalnej analizie. Zobacz też: odchylenia kognitywne i ograniczona racjonalność; Framing: sposób, w jaki problem jest ukazany podejmującemu decyzje, będzie miał wpływ na jego działanie; Nieefektywność rynkowa: istnieją wyjaśnienia dla zaobserwowanych wyników rynkowych, które są przeciwieństwem racjonalnych oczekiwań i wydajności rynkowej. Zawierają one źle ustalone ceny, irracjonalne podejmowanie decyzji i anomalie zwrotów. Szczególnie Richard Thaler opisał specyficzne anomalie rynkowe z perspektywy behawioralnej.