Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich – placówka muzealna z siedzibą w Chrzanowie, funkcjonująca od 1960 roku. Inicjatorem powołania muzeum i jego późniejszym wieloletnim dyrektorem był Mieczysław Mazaraki. Placówka zarządza aktualnie dwoma budynkami oraz dziesięcioma obiektami na terenie Gminy Chrzanów.
Historia Mieczysław Mazaraki w 1950 roku skupił wokół siebie nauczycieli, urzędników, studentów i działaczy społecznych regionu, którzy to chcieli utworzenia w Chrzanowie muzeum regionalnego i umieszczenia go w jednym z zabytkowych budynków zachowanych w mieście. Jedną z propozycji był również pałac hr. Starzeńskich w Chrzanowie-KościelcuMuzeum Ziemi Chrzanowskiej powstanie w planie 6-letnim, "Echo Krakowskie", R:5 (1950), nr 263 z 24 IX 1950 r., s. 3.. Ostatecznie wybór padł na rezydencjonalny budynek, wzniesionym w latach 1782-1786, a wówczas stanowiący część dawnego zespołu dworskiego w parku dworskim, znanym jako Dwór lub „Kałamarz”W budynku tym po wojnie miały swoją siedzibę m.in.: PTTK, ZBoWID, Związek Zawodowy Górników, TPPR, Spółdzielnia Remontowo-Budowlana, PUPiK „Ruch” oraz Archiwum. E. Jeleń, 40 lat Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 2000, s. 9. Strona internetowa Muzeum: https://muzeum.chrzanow.pl/o-nas/ dostęp z 05-02-2026. W tym samym roku powstał Komitet Organizacyjny Muzeum Ziemi Chrzanowskiej w którego skład weszli: Jan Pęckowski, Mieczysław Mazaraki, Kazimiera Mostowska, Franciszek Wartalski, Jan Kossek, Zygmunt Witalis Gutentag, Edward Dziechciarczyk, Stanisław Nosek, Marek Princ, Franciszek Chruściel, Józef Hniłko i Irena Mazaraki. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej oficjalnie powołało go 5 stycznia 1956 roku oddając mu w użytkowanie cztery (a w rzeczywistości jedną) salę w budynku przy ul. Mickiewicza 13. Dr Zygmunt Witalis Gutentag wystąpił z wnioskiem, aby Muzeum nosiło imię Adama Mickiewicza. Przystąpiono do prac remontowych i adaptacyjnych w "Kałamarzu", na które pozyskano skromne środki finansowe i materiałowe z Fabloku, Zakładów Ceramicznych „Stella“, Banku Spółdzielczego w Chrzanowie, PSS, PZGS, Chrzanowskich Zakładów Przemysłu Terenowego oraz dyrekcji kopalń jaworznickich. W 1957 r. Mieczysław Mazaraki otrzymał od Powiatowej Rady Narodowej w Chrzanowie zlecenie na zorganizowanie „Muzeum Ziemi Chrzanowskiej“ oraz 50 000 zł dotacji na ten cel. Już w 1958 roku „Muzeum w organizacji“ zajmuje dwie z dwunastu sal zabytkowego budynku rezydencjonalnego. Uroczyste otwarcie Muzeum miało miejsce 21 lipca 1960 roku. W 1963 r. oddziałem zamiejscowym Muzeum stał się Zamek Lipowiec. W 1966 r. Muzeum stało się placówką państwową podlegającą Ministerstwu Kultury i Sztuki, a od 1967 r. nadzór nad nim sprawowało Muzeum Narodowe w Krakowie.
W 2004 r. Muzeum nadano imię Ireny i Mieczysława Mazarakich. 1 stycznia 2007 roku Muzeum zostało podzielone na dwie odrębne jednostki – Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, Muzeum Nadwiślański Park Etnograficzny i Zamek Lipowiecc.
Budynek Główny Zabytkowy XVI-wiecznym lamus dworski z czasów rodu Ligęzów jest główną siedzibą Muzeum. W XVIII wieku Ossolińscy przebudowali budynek umieszczając w nim oficynę dworską. W XIX wieku zamieszkali w nim Loewenfeldowie, ostatni właściciele dóbr chrzanowskich. Budynek został zaadaptowany na cele muzealne w latach 60. XX wieku. W 1969 r. wojewódzki konserwator zabytków wpisał budynek Muzeum do rejestru zabytków.
Główna siedziba Muzeum w Chrzanowie to wyjątkowy zabytek z końca XVIII wieku, stanowiący ważny element dziedzictwa historycznego regionu i ostatni obiekt z zespołu dworskiego w Chrzanowie.
Budynek, znany jako „Kałamarz”, był częścią dawnego zespołu dworskiego, który służył jako rezydencja właścicieli miasta. Został wzniesiony w latach 1782-1786, pierwotnie jako Oficyna Dworska, a następnie Dwór i do dziś zachował oryginalne cechy budownictwa oświeceniowego, w tym unikalną polichromię z XVIII i XIX wieku. W II poł. XIX wieku, z powodu złego stanu pobliskiego Dworu Ossolińskich, rodzina Loewenfeldów (ostatni właściciele dóbr chrzanowskich) przekształciła budynek w swoją chrzanowską rezydencję i zamieszkiwali go aż do wybuchu II wojny światowej. W latach 60. XX wieku „Kałamarz” przeszedł gruntowną adaptację, stając się siedzibą Muzeum w Chrzanowie, a w 1969 roku budynek został wpisany do Rejestru Zabytków. Budynek wyróżnia się solidną konstrukcją z miejscowego kamienia, a jego architektura łączy klasyczne formy z pierwotnymi elementami dawnej oranżerii i tarasu. W latach 70. XX wieku dobudówka z XIX wieku, pierwotnie mieszcząca kuchnię, została podwyższona o piętro, co pozwoliło na pełniejsze wykorzystanie przestrzeni na powierzchnie ekspozycyjneWUOZ, Karta biała, https://zabytek.pl/pl/obiekty/chrzanow-budynek-muzeum/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_EN.437428/1. Ostatnie prace modernizacyjne miały miejsce w 2016 roku, kiedy to przybudówka została przykryta nowym dachem, połączonym z główną bryłą budynku.
Opis Zabytkowa część powstała z miejscowego kamienia. Budynek jest piętrowy, częściowo podpiwniczony. Znajduje się w nim 8 sal wystawowych i kilka pracowni. W I poł. XIX w. dobudowano do niego parterową przybudówkę, którą w 1975 r. podwyższono o kolejną kondygnację, a w 2016 r. nadbudowano, łącząc dach połączono z głównym budynkiem.
Obecnie Muzeum prezentuje ekspozycje stałe, ukazujące historię, kulturę i przyrodę ziemi chrzanowskiej:
Salonik biedermeier (XIX/XX w.) - Salonik z przełomu XIX i XX w. swoim wystrojem nawiązuje do czasów rodziny Loewenfeldów, którzy od II poł. XIX w. byli właścicielami dóbr chrzanowskich. W 1856 r. zakupiła je spółka kupców wrocławskich, wśród których był Emanuel Loewenfeld (1817-1881), który wkrótce stał się jedynym właścicielem dóbr. Po przyjeździe do Chrzanowa rodzina Loewenfeldów zamieszkała w budynku, gdzie obecnie znajduje się Muzeum. Emanuel i Róża z domu Asher (1830-1898) mieli czterech synów: Williama (1851-1931), Adolfa (1856-1942), Henryka (1859-1931) i Bruna (1862-1931). Wśród eksponatów prezentowanych na ekspozycji warto zwrócić uwagę na dwa obrazy artysty urodzonego w Chrzanowie Władysława Bakałowicza (1833-1904) – Pożegnanie (olej na płótnie, ok. 1863 r.) oraz Portret Heleny i Jadwigi Bakałowicz (akwarela na papierze, 1863 r.). Ciekawe są również krzesła z głowami lwów na oparciu – symbolem który przyjęli Loewenfeldowie. Ekspozycję uzupełniają różnego rodzaju przedmioty w stylu biedermeier: szklanki, wazy, flasze i patery. Gabinet osobliwości – pasje Ireny i Mieczysława Mazarakich - Sala poświęcona pasjom i zainteresowaniom inicjatorów powstania Muzeum w Chrzanowie, nazywana jest „Gabinetem osobliwości”, ponieważ znajdują się tutaj przeróżne przedmioty zebrane m.in. przez małżeństwo Irenę i Mieczysława Mazarakich. Można tu zobaczyć m.in. kolekcję muszli zgromadzoną przez Mieczysława w 1938 r., czy jajo bociana białego, któremu to gatunkowi poświęcił swoje badania. Wielką pasją Mazarakiego było myślistwo, czego śladem jest pochodzący z XVII w. łuk refleksyjny, poroże czy broń. Irena, która pracowała w muzeum jako kustosz, zapoczątkowała między innymi kolekcję zbiorów porcelany czy wyrobów z cyny. Ciekawymi i cennym eksponatami są również XVIII i XIX – wieczne guzy kontuszowe zgromadzone dzięki staraniom Ireny. Profesorowie byli z wykształcenia przyrodnikami – stąd okazy flory i fauny w sali, między innymi gabloty entomologiczne, w których znajdują się wielobarwne motyle. Interesujące są tu liczne okazy dermoplastyczne a także różne osobliwe eksponaty, np.: gniazdo remiza, ząb trzonowy mamuta czy podarowane przez uczniów pani Ireny muszle tropikalne. Z kolei zaprzyjaźniony z małżeństwem Mazarakich, dr Marian Kuc ze swoich dalekich podróży przywiózł pyski ryby piły oraz kręg lędźwiowy wieloryba. Sala geologiczna - prezentuje podstawowe skały i minerały występujące na obszarze między Krakowem a doliną Przemszy, zaliczanym do najbogatszych w osobliwości geologiczne regionów Polski. Ekspozycja pozwala prześledzić dzieje geologiczne ostatnich niespełna 400 mln lat, od dewonu po współczesność. Trzon wystawy tworzą trzy kolekcje: zbiory związane z górnictwem kruszcowym (m.in. okazy galeny i sfalerytu pochodzące z nieczynnej Kopalni Trzebionka), kolekcja araukarytów (skamieniałego drewna), której gromadzenie rozpoczęła Irena Mazaraki, oraz zbiór amonitów z unikatowej formacji oolitu balińskiego. Ważnym wątkiem ekspozycji jest także permski wulkanizm krakowski. Na wystawie prezentowane są ponadto okazy ilustrujące geologię regionu w różnych okresach, m.in. dewońskie skały z rejonu Dębnika i Dubi, karboński wapień węglowy z Czatkowic, karbon doliny Wisły, trias okolic Chrzanowa oraz tzw. jurę białą. Wśród innych eksponatów znajdują się m.in. kwarce i melafiry (znalezione w Regulicach) oraz otoczaki wapieni z rejonu Młoszowej, Trzebini i Myślachowic. Pradzieje regionu chrzanowskiego - Ekspozycja archeologiczna prezentuje najdawniejsze dzieje okolic Chrzanowa. Wystawa została opracowana na podstawie badań archeologicznych prowadzonych przez muzeum od lat 60. XX wieku na stanowiskach z terenu regionu, przede wszystkim na cmentarzyskach birytualnych kultury łużyckiej, m.in. w miejscowościach: Kwaczała (Spalona i Łozek), Jankowice, Żarki Ziajki oraz Imielin. Wieloletnie prace wykopaliskowe przyniosły liczne zabytki pochodzące z zespołów grobowych. Trzon ekspozycji stanowią zabytki datowane na okres halsztacki C/D (ok. 650–500 p.n.e.), w tym przede wszystkim ceramika (m.in. wazy, garnki, misy i czerpaki) oraz wyroby metalowe – głównie brązowe ozdoby, rzadziej wykonane z żelaza, a sporadycznie także z ołowiu (rzadkiego surowca w zabytkach tego typu na terenie Polski). Ponadto na wystawie prezentowane są zabytki z wcześniejszych epok: paleolitu, neolitu oraz wczesnej epoki brązu (m.in. narzędzia krzemienne i kamienne, w tym gładzone siekierki z krzemienia pasiastego, ceramika oraz przęśliki). Ekspozycja obejmuje również materiały z okresu późnorzymskiego (IV–V w. n.e.) związane z osadnictwem kultury przeworskiej, w tym ceramikę i wyroby żelazne, m.in. klucz kotwicowaty. Dzieje Chrzanowa od XV do XX wieku - na ekspozycji prezentowane są wybrane aspekty życia mieszkańców miasta na przestrzeni wieków. Najstarsza wzmianka o Chrzanowie pochodzi z 1228 r. i znajduje się w tzw. dokumencie staniąteckim (choć uznany za późniejszy falsyfikat); jego kopia jest jednym z eksponatów. Wątek dziejów Chrzanowa jako miasta prywatnego, pozostającego w rękach kolejnych rodów szlacheckich, ilustrują herby rodowe oraz elementy stroju szlacheckiego, m.in. pas i guzy kontuszowe. Istotne miejsce w narracji zajmuje historia kościoła parafialnego pw. św. Mikołaja. W tej części ekspozycji pokazano makietę świątyni z przełomu XV i XVI w. oraz bezcenne paramenty liturgiczne, w tym dwa kielichy z XVII w. wypożyczone z parafii pw. św. Mikołaja w Chrzanowie. Kolejna część wystawy poświęcona jest działalności bractw i cechów rzemieślniczych. Prezentowane są m.in. księgi uchwał cechowych, tłoki pieczętne bractw i cechów oraz lada cechowa, a także narzędzia związane z wybranymi rzemiosłami, m.in. szewskim i krawieckim. Zakończenie ekspozycji stanowi opowieść o życiu codziennym chrzanowian, gdzie pokazano przedmioty związane z domem mieszczańskim, m.in. belkę stropową z 1789 r., skrzynię posagową i kołowrotek. Całość uzupełniają elementy męskiego i żeńskiego stroju ludowego oraz rekonstrukcja straganu wykonana na podstawie fotografii chrzanowskiego rynku z lat 90. XIX wieku. Przemysł na ziemi chrzanowskiej - Ekspozycja poświęcona jest historii dwóch kluczowych zakładów przemysłowych działających na terenie Chrzanowa: Pierwszej w Polsce Fabryki Lokomotyw „Fablok” S.A.** oraz Kopalni Rud Ołowiu i Galmanu „Matylda”. Wśród prezentowanych eksponatów znajdują się m.in. makieta terenu Fabloku, plany fabryki i kopalni, dyplom Złotego Medalu dla lokomotywy Pm36-1 z 1937 r. oraz lampy górnicze z XIX w. Ekspozycję uzupełniają fotografie ze zbiorów muzeum, dokumentujące pracowników obu zakładów i realia pracy w lokalnym przemyśle.