thumb|Stanisław Tołwiński (z prawej) odbierający z rąk Bolesława Bieruta urnę z sercem Fryderyka Chopina wywiezioną w czasie powstania warszawskiego do Milanówka (1945) thumb|Grób Stanisława Tołwińskiego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Stanisław Tołwiński (ur. 11 października 1895 w Strzemieszycach, zm. 25 lutego 1969 w Warszawie) – inżynier, polski działacz społeczny i spółdzielczy, polityk, w latach 1945–1950 prezydent m.st. Warszawy, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Życiorys Rodzina jego ojca pochodziła ze zubożałej podlaskiej szlachty z powiatu drohiczyńskiego, gdzie znajdował się zaścianek Tołwin. Ojciec Kazimierz, inżynier mechanik, w poszukiwaniu pracy przeniósł się wraz z rodziną do Zagłębia Donieckiego, a później do Słowiańska, gdzie Stanisław Tołwiński spędził młodośćZofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 15–20..

W latach 1912–1915 studiował na Wydziale Mechanicznym Instytutu Technologicznego w Petersburgu. Działał w tym czasie w nielegalnym Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej („Filarecji”) oraz Polskiej Partii Socjalistycznej-Frakcji Rewolucyjnej, za co w latach 1915–1917 był więziony przez władze carskieZofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 22–28..

Z więzienia został zwolniony tuż przed wybuchem w Rosji w 1917 rewolucji lutowej. Po powrocie do Słowiańska działał w Zjednoczeniu Socjalistycznym Polskim, a następnie w lokalnej sekcji Polskiej Partii Socjalistycznej. W czasie rewolucji październikowej uczestniczył w II Konferencji Sekcji PPS w Kijowie, która poparła dokonany przez bolszewików przewrót. Był członkiem Rady Delegatów Robotniczych w Słowiańsku i pełnił funkcję komisarza do spraw narodowościowych zajmując się pomocą dla uchodźców wojennych. W kwietniu 1918 opuścił Słowiańsk, przekroczył linię frontu i dotarł do WarszawyStanisław Tołwiński, Wspomnienia 1895–1939, Warszawa 1987, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 113–124..

Po powrocie do kraju działał w Polskiej Partii Socjalistycznej. Równolegle był zaangażowany w tworzenie (1919) i działalność Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych (późniejszego Związku Robotniczego Spółdzielni Spożywców). W latach 1919–1921 i 1924 był członkiem zarządu Związku. Współtworzył Warszawską Spółdzielnię Mieszkaniową (WSM) i związane z nią Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane (SPB). W latach 1925–1939 był członkiem zarządu WSM.

W październiku 1923, po wybuchu magazynów z amunicją w Cytadeli, został aresztowany na kilka dni w ramach policyjnych represji wobec domniemanych sympatyków komunistówAndrzej Friszke: Czekanie na rewolucję. Komuniści w II Rzeczypospolitej 1921–1926, Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2023, s. 236. ISBN 978-83-67805-08-7..

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 po apelu Romana Umiastowskiego opuścił miasto. Po powrocie zaangażował się w działalność Robotniczej Partii Polskich Socjalistów. W 1940 doprowadził do powołania przy WSM Pracowni Architektoniczno-Urbanistycznej (PAU). Uczestniczył również w pracach Komisji Planowania podziemnej Krajowej Rady Narodowej. Podczas powstania warszawskiego był pomysłodawcą utworzenia na Żoliborzu Samorządu Mieszkańców, na którego czele zarządu stanął; był także twórcą Republiki Żoliborskiej, która pomagała mieszkańcom i osobom potrzebującym.

W czasie okupacji niemieckiej wykorzystywał swoje stanowisko dyrektora SPB do niesienia pomocy Żydom szukającym schronienia po stronie „aryjskiej”. Zatrudnił ich w SPB, zdobył „aryjskie” dowody tożsamości, wymagane dokumenty poświadczające doświadczenie zawodowe oraz znalazł zakwaterowanie. W sierpniu 1944 wysłał swoich żydowskich pracowników do oddziałów przedsiębiorstwa znajdujących się poza Warszawą.

W 1945 był wiceministrem administracji publicznej.

Od 5 marca 1945 do 23 maja 1950 był prezydentem miasta stołecznego Warszawy i jednocześnie przewodniczącym Rady Narodowej m.st. Warszawy (na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej urząd prezydenta został zniesiony na rzecz organu kolegialnego, tj. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy). Był entuzjastą samorządu terytorialnego i decentralizacji władzy w mieście. W lipcu 1945 roku jako prezydent Warszawy wszedł w skład Stołecznego Komitetu Obchodu Pierwszej Rocznicy Powstania Sierpniowego w WarszawieMarcin Napiórkowski, Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944–2014, Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2016, , s. 156.

W latach 1945–1947 był posłem do Krajowej Rady Narodowej, a następnie posłem na Sejm Ustawodawczy i na Sejm I kadencji z województwa bydgoskiego.

W latach 1950–1952 dyrektor generalny do spraw rad narodowych w Prezydium Rady Ministrów. W latach 1953–1967 zastępca szefa Urzędu Rady Ministrów.

Od 1946 członek PPR, później PZPR. Był działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Szwedzkiej, pełniąc przez pewien czas funkcję jego przewodniczącego. Dużo publikował w specjalistycznych czasopismach.

Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A2-tuje-18).

Pośmiertnie, w 1970, ukazały się jego wspomnienia z lat 1895–1939. W kwietniu 1997 Instytut Jad Waszem nadał mu tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Życie prywatne Jego córka Zyta wyszła za mąż za Henryka Podlaskiego, zastępcę Prokuratora Generalnego w latach 1950–1955.

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 maja 1946) („za zasługi położone w walce z okupantem i za udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji”). Złoty Krzyż Zasługi (19 lipca 1946) („w II rocznicę P.K.W.N. w wyróżnieniu zasług na polu pracy nad odrodzeniem państwowości polskiej, nad utrwaleniem jej podstaw demokratycznych i w odbudowie kraju”). Medal za Warszawę 1939–1945 (17 stycznia 1946) („w pierwszą rocznicę wyzwolenia Warszawy zasłużonym w walce o wyzwolenie i odbudowę Stolicy (...)”). Złota odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” (1960)Za Zasługi dla Warszawy, „Trybuna Robotnicza”, nr 14, 18 stycznia 1960, s. 1. Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (pośmiertnie, 1997) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Republikańskiego Orderu Zasługi (Węgry, 1948)Wysokie odznaczenia dla osobistości polskich i węgierskich, „Dziennik Zachodni”, nr 32, 1–2 lutego 1948, s. 1.

Upamiętnienie W 1970 imię Stanisława Tołwińskiego nadano ulicy na Żoliborzu Ulica Stanisława Tołwińskiego w Warszawie w Targeo.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Stanisław Tołwiński, Zagadnienie dalszego rozwoju gospodarczego w angielskim ruchu spółdzielczym, 1924 Stanisław Tołwiński, Postulaty mieszkaniowe klasy robotniczej, 1925

Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcja Rewolucyjna Kategoria:Członkowie Robotniczej Partii Polskich Socjalistów Kategoria:Członkowie Unii Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Niepodległościowej Kategoria:Działacze PZPR Kategoria:Działacze Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem za Warszawę 1939–1945 Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy” Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry) Kategoria:Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej (1919–1939) Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy działacze spółdzielczości spożywców Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Posłowie do Krajowej Rady Narodowej Kategoria:Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1947–1952) Kategoria:Posłowie z okręgu Grudziądz (PRL) Kategoria:Prezydenci miast Polski Ludowej Kategoria:Prezydenci Warszawy Kategoria:Przewodniczący Rady Narodowej miasta stołecznego Warszawy Kategoria:Wiceministrowie i urzędnicy PRL Kategoria:Urodzeni w 1895 Kategoria:Zmarli w 1969