Operacja Overlord – aliancka operacja wojskowa rozpoczęta udaną inwazją na okupowaną przez Niemców Francję 6 czerwca 1944 r. i trwająca do końca sierpnia, która stanowiła początkową fazę działań wojennych na froncie zachodnim II wojny światowej.
Rozpoczęła się lądowaniem w Normandii, największą operacją morsko-desantową w dziejach świata, której celem było przełamanie Wału Atlantyckiego. Po zdobyciu i skonsolidowaniu przyczółków przez aliantów oraz przesunięciu przez Niemców w rejon inwazji posiłków, nastąpił okres względnej równowagi sił i stabilizacji frontu, podczas którego główny punkt ciężkości stanowiły walki o Caen. Nowy etap działań zapoczątkowała przeprowadzona pod koniec lipca Operacja Cobra, w której Amerykanie przełamali front i wyszli na tyły niemieckich armii w Normandii. Kulminacyjny moment kampanii stanowiła sierpniowa bitwa pod Falaise, podczas której znaczna część wojsk hitlerowskich Niemiec została okrążona i rozbita, co umożliwiło aliantom wyjście na linię Sekwany i wyzwolenie Paryża.
Często termin Operacja Overlord jest błędnie utożsamiany z samym tylko lądowaniem wojsk sprzymierzonych na plażach Normandii w dniu 6 czerwca (D-Day). W rzeczywistości obejmowała ona blisko trzymiesięczne działania wojenne toczone na obszarze północno-zachodniej Francji do końca sierpnia 1944 roku.
Przygotowania Dzięki rozległym i skutecznym operacjom wojskowym, przeprowadzonym w latach 1939–1942, III Rzeszy udało się opanować większość ówczesnej Europy, w tym znaczne terytoria europejskiej części Związku Radzieckiego. Dlatego też w 1942 roku Józef Stalin zaczął wywierać presję na przywódców państw sprzymierzonych – prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina Delano Roosevelta i brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, aby podjęli działania zbrojne w zachodniej Europie. Celem było zmuszenie Niemiec do walki na dwa fronty i tym samym zmniejszenie liczebności wojsk niemieckich na froncie wschodnim, co poprawiłoby sytuację strategiczną ZSRR.
Wielka Brytania zaczęła przygotowywać powrót swoich wojsk do kontynentalnej Europy zaraz po ewakuacji z Dunkierki w roku 1940, a Stany Zjednoczone zaczęły tworzenie swoich oddziałów po wystąpieniu – 12 grudnia 1941 roku – Hitlera, który wypowiedział Ameryce wojnę. Brytyjczycy uważali, że wielka operacja inwazyjna w Europie Zachodniej to przedsięwzięcie niezwykle trudne; w zamian lansowali uderzenie w tzw. „miękkie podbrzusze Europy”, tj. przez BałkanyHarrison, op. cit., s. 9.. Amerykanie chcieli inwazję rozpocząć wcześniej – już w 1943 roku, więc Roosevelt zlecił przygotowanie wstępnych założeń planu gen. Dwightowi Eisenhowerowi, wówczas szefowi pionu planowania Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, który w lutym 1942 roku pisał: „Jeśli chcemy, by Rosja nadal brała udział w wojnie, musimy podjąć natychmiastowe i zdecydowane działania”Harrison, op. cit., s. 11..
Organizacją odpowiedzialną za opracowanie planu było SHAEF pod dowództwem Eisenhowera. Opracowano dwa plany: operację Sledgehammer na wypadek osłabienia sił niemieckich (planowaną na rok 1942) oraz operację Roundup (1943)
Te dwa plany zostały przedstawione w kwietniu 1942 roku w Londynie brytyjskiemu dowództwu. Operacja Roundup została zaakceptowana, natomiast po dwóch ważnych konferencjach w Waszyngtonie i w Londynie, operacja Sledgehammer została skreślona. Ponadto Brytyjczycy zaoferowali Amerykanom dodatkowy plan operacji Torch, który byłby inwazją na północną Afrykę.
Decyzja o inwazji zapadła w dniach 28 listopada – 1 grudnia 1943 roku na konferencji w Teheranie. Tam właśnie Stalin, Churchill i Roosevelt zdecydowali o inwazji oraz uzgodnili plan działań w południowej Francji. Stalin zobowiązał się do przeprowadzenia ofensywy przez wschodnią Europę i przyłączenia się do wojny z Japonią, kiedy Niemcy zostaną pokonane. Churchill chciał utworzenia II frontu w Grecji, ale sprzeciwił się temu Stalin, którego poparł Roosevelt. Ostatecznie premier Wielkiej Brytanii ustąpił i na miejsce utworzenie II frontu wytypowano północną Francję.
Operacji nadano kryptonim Overlord. Koordynację nad strukturą planu objął generał Frederick Morgan wraz z zespołem COSSAC (Chief of Staff for the Supreme Allied Commander).
Alianci 4 stycznia 1944 roku Eisenhower przybył do Londynu wraz z zastępcą Arthurem Tedderem, przejmując tym samym dowództwo nad całością operacji. Kierownictwo nad flotą wojenną objął brytyjski admirał Bertram Ramsay, dowództwo nad siłami lądowymi – generał Bernard Law Montgomery. Siły powietrzne oddano pod dowództwo marsz. Trafforda Leigh-Mallory’ego, a zaopatrzenie – generała . 8 kwietnia Eisenhower poinformował przedstawicieli ZSRR, że lądowanie w Normandii nastąpi około 2–3 dni przed lub po 1 czerwca.
Od wczesnych miesięcy 1944 roku w Wielkiej Brytanii szkoleni byli żołnierze wielu krajów, głównie Brytyjczycy i Amerykanie, ale również Kanadyjczycy, Nowozelandczycy, Francuzi, Belgowie, Norwegowie, Polacy, Czesi i Duńczycy. Wszyscy w tym samym celu – aby „wziąć udział w operacji wymierzonej w serce Niemiec i zniszczeniu niemieckich sił zbrojnych” (słowa prezydenta Roosevelta).
Przygotowania aliantów thumb|Załadunek czołgów Sherman thumb|Okrętowanie oddziałów amerykańskich na barki desantowe thumb|Ćwiczenia z użyciem ostrej amunicji W ramach przygotowań rozpoczęto w kwietniu 1942 roku operację Bolero – długofalowy proces przerzucania sił Stanów Zjednoczonych do Wielkiej Brytanii w postaci sprzętu i żołnierzy. W sumie przewieziono na Wyspy Brytyjskie około 1,5 mln żołnierzy, jak również materiały potrzebne do ich zakwaterowania, wyżywienia, uzbrojenia i umundurowania.
Pojawiły się problemy, np. z utrzymaniem takiej liczby żołnierzy na małym terenie (składano prowizoryczne baraki z falowanej blachy, w których znajdowały się piętrowe łóżka). Kolejny problem to wyżywienie wielotysięcznej armii w pierwszych tygodniach operacji. W tym celu – u wybrzeży Anglii – wybudowano dwa „pływające porty”, które – po desancie – przeholowano do brzegów Normandii. Każdy z tych dryfujących portów mógł obsłużyć tyle statków, co angielski port Dover – dawało to możliwość zaopatrzenia ludzi w żywność, pojazdów w paliwo. Stworzono również PLUTO (Pipe Line Under the Ocean), czyli podwodny rurociąg, który miał zapewnić nieprzerwane dostawy ropy naftowej. Przed lądowaniem przeprowadzono ćwiczenia pod kryptonimem Tiger.
Siły amerykańskie: 1 Dywizja Piechoty (1st Infantry Division) → plaża Omaha 4 Dywizja Piechoty (4th Infantry Division) → plaża Utah 29 Dywizja Piechoty (29th Infantry Division) → plaża Omaha 90 Dywizja Piechoty (90th Infantry Division) → plaża Utah 82 Dywizja Powietrznodesantowa (82nd Airborne Division) → plaża Utah 101 Dywizja Powietrznodesantowa (101st Airborne Division) → plaża Utah 2 Batalion Rangers (2nd Ranger Battalion) → plaża Omaha 5 Batalion Rangers (5th Ranger Batallion) → plaża Omaha
Siły brytyjskie: 3 Dywizja Piechoty (3rd Infantry Division) → plaża Sword 6 Dywizja Powietrznodesantowa (6th Airborne Division) → plaża Sword 50 Dywizja Piechoty (50th Infantry Division) → Plaża Gold
Siły kanadyjskie: 3 Kanadyjska Dywizja Piechoty (3rd Canadian Infantry Division) → Plaża Juno
Siły aliantów Żołnierze amerykańscy, ich pojazdy i uzbrojenie były dostarczane do Wielkiej Brytanii – drogą morską przez Atlantyk – przez ponad dwa lata, ta operacja zaopatrzeniowa nosiła nazwę Bolero. Wyobrażenie dostarczonych sił obrazują liczby: 16 800 samolotów, w tym: 11 000 myśliwców i bombowców, 2300 samolotów transportowych, oraz 3500 szybowców. flotę stanowiło 4300 jednostek: 1200 okrętów zdolnych do walki z nieprzyjacielem, 1600 okrętów transportowych, 4000 łodzi desantowych. ok. 200 000 żołnierzy (37 dywizji).
Łączny stan liczbowy alianckich sił ekspedycyjnych wynosił około 2,88 mln żołnierzy.
Niemcy Przygotowania niemieckie thumb|Umocnienia i przeszkody na plażach, kwiecień 1944 r. Niemcy spodziewali się inwazji na Zachodzie od dłuższego czasu. Mieli czas, aby przygotować liczne przeszkody w celu utrudnienia aliantom ewentualnego desantu. Zgodnie z planami Hitlera obszary nadmorskie podbitej Francji oraz Holandii miały stać się zaporą nie do pokonania. Hitler chciał wybudować wzdłuż zachodnich wybrzeży Europy tzw. Wał Atlantycki, czyli linię bunkrów, baterii artyleryjskich, pól minowych, różnego rodzaju przeszkód utrudniających lądowanie barek desantowych na plażach i szparagów Rommla mających niszczyć lądujące szybowce, rozciągających się od granicy z Hiszpanią do północnych wybrzeży Norwegii, jednak feldmarsz. Erwin Rommel, który przybył specjalnie z Afryki, był temu przeciwny. Usytuowanie schronów, jego zdaniem, było narażeniem ich na bezpośredni ostrzał z okrętów, w związku z czym ten plan nie został do końca zrealizowany.
Siły niemieckie Dowódcą wojsk niemieckich w 1944 roku we Francji był Gerd von Rundstedt. Wojska niemieckie na Zachodzie były podzielone na dwie grupy armii: Grupa Armii B: w skład grupy wchodziły 7. i 15. armia oraz 88. samodzielny korpus; grupa ta stacjonowała w północnej Francji, a także w Belgii i Holandii. Grupą tą dowodził gen. Erwin Rommel, Grupa Armii G: w skład wchodziły 1. i 19. armia, stacjonowała na południe od ujścia Loary (południe Francji). Grupą tą dowodził generał Johannes Blaskowitz.
Niemcy w rejonie lądowania mogli przeciwstawić aliantom 45 dywizji, ustępujących uzbrojeniem i środkami transportu. Lotnictwo niemieckie w Europie Zachodniej (tak zwana 3 Flota Powietrzna) liczyło około 500 samolotów. Niemcy ustępowali sprzymierzonym dwukrotnie pod względem liczebności wojsk i siły uzbrojenia, jak również liczby samolotów – blisko dwudziestokrotnie.
Dezinformacja Aby możliwe było utrzymanie tak wielu jednostek, wyposażenia i ludzi niewidocznymi dla niemieckich szpiegów, wiele południowych miasteczek i wsi zostało zamkniętych. Pomimo tego, niemieckie służby wywiadowcze zdobyły sporo informacji o operacji, były to jednak głównie mało znaczące komunikaty, z których Niemcy wydobyli kilka istotnych danych. Nie znali oni jednak ani miejsca, ani daty lądowania.
Aby maksymalnie zmniejszyć straty w ludziach i sprzęcie, w ogromnej tajemnicy przygotowano na niespotykaną dotychczas skalę operację dezinformacyjną, która miała osłonić lądowanie w Normandii. Powołano do tego celu w 1943 r. w Londynie – FUSAG (First US Army Group – nazwa kodowa Quicksilver), której celem było przygotowanie planów inwazji na kontynent europejski.
Bodyguard Plan wypracowany w lipcu 1943 pod nazwą Jael, w grudniu zmienił nazwę – otrzymał kryptonim Bodyguard. Nazwa operacji zaczerpnięta została z przemówienia Churchilla, który powiedział:
25 stycznia 1944 r. aliancki Komitet Połączonych Szefów Sztabów przyjął plan do realizacji. Całość planu została podzielona na kilka części, których celem była dezinformacja: sześć operacji pozoracyjnych o charakterze militarnym, dwie dezinformacyjne akcje dyplomatyczne, jedna akcja aktorska.
Nazwy operacji to: Ferdinand, Fortitude North & South, Graffham, Ironside, Royal Flush, Zeppelin i Copperhead. Były wymierzone w Rzym, centralną Norwegię i Szwecję, francuskie Calais, Boulogne i Bordeaux, Hiszpanię, Turcję, wybrzeża Rumunii, Krety, zachodnie wybrzeże Grecji i Albanii oraz Marsylię.
Celem Bodyguard było danie Niemcom do zrozumienia, że inwazja na kontynent nastąpi w rejonie Calais, gdzie kanał La Manche jest najwęższy – chodziło tutaj o skoncentrowanie w rejonie odległym od miejsca inwazji wojsk niemieckich oraz aby Niemcy nie zdążyli przerzucić swych sił na wybrzeże w pierwszych dniach inwazji, a także aby przekonać Niemców, że lądowanie w Normandii to tylko preludium do dużo większej operacji wojskowej, która miała mieć miejsce później. Aby uznać Bodyguard za sukces, koniecznym było przekonanie Hitlera, że: Inwazja wojsk brytyjskich, amerykańskich oraz sowieckich rozpocznie się ofensywą przez Norwegię na jesień 1944, Alianci będą utrzymywali koncepcję z roku 1943: przełamania linii Gustawa i przebicia się do Grecji oraz na Bałkany,