Jaskinie Szkocjańskie (słoweń. Škocjanske jame) – system jaskiń krasowych na płaskowyżu Kras w południowo-zachodniej Słowenii, w gminie Divača. Został utworzony przez podziemny przepływ rzeki Reki i obejmuje około 6,2 km rozpoznanych korytarzy, osiągających głębokość 223 m.

Charakterystycznym elementem systemu jest rozległy podziemny kanion Reki, którego wysokość miejscami przekracza 100 m. W obrębie jaskiń znajduje się Martelova dvorana, jedna z największych znanych komór podziemnych w Europie, o objętości około 2,2 mln m³.

W 1986 roku Jaskinie Szkocjańskie wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako obiekt przyrodniczy spełniający kryteria VII i VIII. Obszar został następnie objęty ochroną jako park regionalny, obszar wodno-błotny o znaczeniu międzynarodowym w ramach konwencji ramsarskiej oraz część rezerwatu biosfery programu Człowiek i biosfera UNESCO.

Położenie

Jaskinie leżą w południowo-wschodniej części płaskowyżu Kras, określanej jako Kras Szkocjański. Powierzchnia terenu znajduje się na wysokości około 420–450 m n.p.m., a system jaskiniowy rozciąga się pod obszarem miejscowości Škocjan, Matavun i Betanja.

Od północy obszar otaczają wzniesienia Gabrk, Čebulovica i Vremščica, natomiast od wschodu i południa sąsiaduje on z fliszowymi wzgórzami Brkini. Najbliższą większą miejscowością jest Divača, położona na północny zachód od centrum informacyjnego parku w Matavunie.

Chroniony obszar Parku Jaskiń Szkocjańskich obejmuje 413 ha. Strefa oddziaływania parku obejmuje natomiast całe dorzecze Reki o powierzchni około 450 km², rozciągające się od masywu Snežnik po obszar, na którym rzeka znika w krasowym podłożu.

Geologia i powstanie jaskiń

System powstał w wapieniach kredowych i paleoceńskich, znajdujących się w pobliżu granicy z nieprzepuszczalnymi skałami fliszowymi eocenu. Wody Reki i jej dopływów gromadzą się na obszarze fliszowym, a po wpłynięciu na wapienne podłoże przenikają do systemu krasowego.

Na kierunek i kształt korytarzy wpływały uławicenie wapieni, spękania tektoniczne oraz strefy uskokowe. Reka pogłębiała podziemne korytarze zarówno przez erozję mechaniczną, jak i przez chemiczne rozpuszczanie skał węglanowych.

Starsze partie systemu znajdują się na wyższych poziomach i stanowią pozostałość wcześniejszych dróg przepływu rzeki. Do takich fragmentów należą m.in. Czoeringova jama, Brihta jama, Dvorana ponvic i Tiha jama, z których część jest obecnie pozbawiona stałego przepływu wody.

W wyniku zawalania stropów dawnych podziemnych przestrzeni powstały głębokie leje zapadliskowe Velika dolina i Mala dolina. Są one rozdzielone naturalnym mostem, stanowiącym zachowany fragment dawnego stropu jaskini. Velika dolina osiąga około 163–165 m głębokości, natomiast Mala dolina około 120 m.

Hydrologia

Reka wypływa spod masywu Snežnika i płynie na powierzchni przez około 55 km. Po dotarciu do wapiennej części Krasu przepływa przez głęboki wąwóz i znika pod skalną ścianą poniżej miejscowości Škocjan.

Średni przepływ rzeki przed ponorem wynosi około 8,95 m³/s, lecz podczas powodzi może przekraczać 380 m³/s. Wysoki stan wody powoduje gwałtowne zalewanie podziemnych korytarzy; najwyższy odnotowany wzrost poziomu wody wyniósł około 132 m.

W podziemiach Reka przepływa przez Šumečą jamę i kanion o długości około 2,6 km. Kanion ma od 10 do 60 m szerokości, a jego wysokość dochodzi do około 146 m. W jego obrębie występują progi, bystrza, jeziora i wodospady.

Rzeka opuszcza rozpoznaną część systemu w rejonie Mrtvego jezera i syfonów zamykających dalszą drogę. Jej podziemny przebieg pod płaskowyżem Kras jest dostępny jedynie w kilku głębokich jaskiniach i studniach krasowych, po czym wody wypływają około 34–35 km dalej w źródłach Timavy we Włoszech, w pobliżu wybrzeża Adriatyku.

Budowa systemu jaskiniowego

Jaskinie Szkocjańskie tworzą wielopoziomowy i rozgałęziony system, w którym wyróżnia się 11 połączonych struktur speleologicznych. Łączna długość rozpoznanych korytarzy wynosi około 6200 m, a najniższy dostępny punkt znajduje się 223 m poniżej powierzchni.

Główna część rzeczna nosi nazwę Šumeča jama. Reka płynie w niej szerokim podziemnym kanionem, którego ściany miejscami wznoszą się na ponad 100 m nad korytem. Wzdłuż kanionu znajdują się m.in. Müllerjeva dvorana, Svetinova dvorana i Hankejev kanal.

Największą przestrzenią podziemną jest Martelova dvorana. Ma około 300–308 m długości, do 120–123 m szerokości i maksymalnie 146 m wysokości ponad korytem rzeki. Jej objętość szacowana jest na 2,2 mln m³, a największy przekrój poprzeczny na około 12 tys. m².

W suchszych partiach jaskiń występuje szata naciekowa. Do najbardziej znanych form należą misy martwicowe w Dvoranie ponvic, nacieki określane jako Organy oraz około 15-metrowy stalagmit Velikan w Velikiej dvoranie.

Nad rzeką znajduje się Most Cerkvenika, poprowadzony około 47 m nad korytem Reki. Współczesna konstrukcja została odbudowana w 2003 roku w miejscu wcześniejszej przeprawy służącej badaczom i turystom.

Historia poznania i badań

Najstarsze pisemne wzmianki o podziemnym przepływie Reki pochodzą ze starożytności. Zjawisko opisywał m.in. Posejdonios z Apamei, który łączył ponor rzeki z jej ponownym wypływem w pobliżu morza.

Jaskinie i podziemny bieg rzeki zaznaczano na mapach europejskich od XVI wieku. W 1689 roku Janez Vajkard Valvasor przedstawił opis dorzecza Reki i jej znikania pod ziemią w dziele Die Ehre deß Hertzogthums Crain.

W XIX wieku badania systemu wiązały się m.in. z poszukiwaniem możliwości zaopatrzenia Triestu w wodę. W 1839 roku Jakob Svetina dotarł około 150 m od ponoru, a w latach 1851–1852 Adolf Schmidl wraz z grupą górników z Idriji zbadał dalszą część rzecznego korytarza.

Systematyczna eksploracja rozpoczęła się w 1884 roku po utworzeniu sekcji jaskiniowej przy nadmorskim oddziale Niemieckiego i Austriackiego Towarzystwa Alpejskiego w Trieście. Badaniami kierowali Anton Hanke, Jožef Marinitsch i Friedrich Müller, wspierani przez mieszkańców okolicznych miejscowości.

W 1887 roku badacze dotarli do czternastego wodospadu w Hankejevim kanalu. W 1890 roku odkryli Martelovą dvoranę i osiągnęli brzeg Mrtvego jezera, położonego około 1700 m od ponoru Reki.

W 1904 roku miejscowi badacze, po pokonaniu około 60-metrowej ściany Müllerjevej dvorany, odkryli Tihą jamę. W 1991 roku Janko Brajnik i Samo Morel przepłynęli syfon w pobliżu Marchesettijevego jezera i odkryli ponad 200 m dalszych korytarzy z podziemną rzeką i jeziorami.

Archeologia

W otoczeniu jaskiń zidentyfikowano ponad 30 stanowisk archeologicznych, z których znaczna część znajduje się w jaskiniach lub przepaściach. Najstarsze ślady użytkowania Tominčevej jamy i Roškiej špilji pochodzą z eneolitu i wczesnej epoki brązu, z okresu około 3000–1700 p.n.e..

W Tominčevej jamie znaleziono szczątki co najmniej dziesięciu osób oraz wyposażenie grobowe. Jaskinia była wykorzystywana jako miejsce pochówku, a w późnej starożytności prawdopodobnie również jako przestrzeń kultu chrześcijańskiego, o czym świadczy odkryty tam chrystogram z IV lub V wieku.

Szczególne znaczenie ma około 50-metrowa przepaść Mušja jama, w której odkryto ponad tysiąc przedmiotów z brązu i żelaza, pochodzących głównie z XII–VIII wieku p.n.e. Wśród znalezisk znajdują się miecze, groty włóczni, siekiery, hełmy i fragmenty naczyń, często celowo zniszczone lub nadpalone.

Charakter i rozmieszczenie zabytków z Mušjej jamy wskazują, że miejsce służyło obrzędom ofiarnym o znaczeniu ponadregionalnym. Pochodzenie przedmiotów świadczy o kontaktach miejscowej społeczności z obszarem dzisiejszych Włoch, Panonii i Bałkanów.

W pobliżu Brežca odkryto cmentarzysko obejmujące 325 grobów popielnicowych, datowanych głównie na XI–VIII wiek p.n.e. Znalezione w starszych grobach przedmioty żelazne należą do wczesnych świadectw używania tego metalu w Europie Środkowej.

Flora i fauna

Zróżnicowanie rzeźby terenu i mikroklimatu sprawia, że w zapadliskach Velika dolina i Mala dolina występują obok siebie gatunki związane z odmiennymi strefami klimatycznymi. W chłodnych, zacienionych partiach rosną m.in. pierwiosnek łyszczak i skalnica skorupiasta, natomiast na cieplejszych stanowiskach występują gatunki subśródziemnomorskie, w tym adiantum właściwe.

Na skalnych ścianach i w zapadliskach występują ptaki związane z terenami skalistymi, m.in. gołąb skalny, jerzyk alpejski, puchacz, sokół wędrowny i pomurnik. Różnorodność siedlisk powierzchniowych umożliwia również występowanie gatunków leśnych, łąkowych i ciepłolubnych.

Jaskinie są miejscem przebywania kilku gatunków nietoperzy. Do liczniejszych należą podkowiec? No. Let's fix: park says Miniopterus schreibersii and Myotis capaccinii, Polish names maybe podkasaniec zwyczajny and nocek długopalcy. Use Latin to avoid errors. Jaskinie są miejscem przebywania kilku gatunków nietoperzy, w tym Miniopterus schreibersii i Myotis capaccinii. Kolonie tych ssaków wykorzystują podziemia jako miejsca rozrodu, odpoczynku lub zimowania.

Fauna podziemna obejmuje chrząszcze, pajęczaki, zaleszczotki, skorupiaki i inne organizmy przystosowane do stałej ciemności oraz ograniczonej dostępności pokarmu. W wodach podziemnych występuje także odmieniec jaskiniowy oraz endemiczne gatunki widłonogów i obunogów.

Ochrona

Obiekt wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1986 roku podczas 10. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Uznano, że jaskinie mają wyjątkową wartość ze względu na monumentalny podziemny kanion, rozmiary komór oraz znaczenie dla badań nad procesami krasowymi.

Kryterium VII odnosi się do wyjątkowych walorów krajobrazowych i monumentalnej skali podziemnego kanionu, natomiast kryterium VIII do wartości geologicznej i geomorfologicznej systemu jako przykładu rozwoju krasu oraz oddziaływania podziemnej rzeki na skały wapienne.

W 1996 roku utworzono Park Regionalny Jaskinie Szkocjańskie, obejmujący jaskinie, zapadliska, wąwóz Reki oraz miejscowości Škocjan, Betanja i Matavun. Zarządzanie powierzono publicznemu zakładowi Park Škocjanske jame.

21 maja 1999 roku obszar o powierzchni 305 ha wpisano na listę konwencji ramsarskiej jako podziemny obszar wodno-błotny o znaczeniu międzynarodowym. Był to jeden z pierwszych przypadków objęcia tą formą ochrony podziemnego systemu krasowegoAnnotated List of Wetlands of International Importance. Slovenia, Ramsar Sites Information Service, s. 2..

W 2004 roku park i otaczające go dorzecze włączono do Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO jako Rezerwat Biosfery Krasu. Park stanowi jego strefę centralną, a szersza strefa obejmuje dorzecze Reki i fragment klasycznego Krasu.

Udostępnianie turystyczne

Początki zorganizowanego ruchu turystycznego wiązane są z 1819 rokiem, kiedy założono księgę zwiedzających i wykonano lub odnowiono schody prowadzące na dno Velikiej doliny. Pierwsze rozbudowane trasy wewnątrz jaskiń powstawały w latach 1884–1906 równolegle z prowadzoną eksploracją.

Oświetlenie elektryczne uruchomiono w jaskiniach w 1959 roku. W 1986 roku oddano do użytku pochylnię lub windę ułatwiającą pokonanie około 90 m różnicy wysokości przy wyjściu z Velikiej doliny.

Współczesna trasa turystyczna ma około 3 km długości i obejmuje około 500 stopni. Prowadzi przez suche partie z naciekami, podziemny kanion Reki, Most Cerkvenika oraz zapadliska Velika i Mala dolina.

Zwiedzanie wnętrza jaskiń odbywa się w grupach prowadzonych przez przewodników parku. Centrum obsługi zwiedzających znajduje się w Matavunie, skąd rozpoczynają się również szlaki piesze prowadzące przez powierzchniową część obszaru chronionego.

Przypisy

Kategoria:Jaskinie w Słowenii Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Słowenii Kategoria:Obszary Ramsar Kategoria:Rezerwaty biosfery w Europie Kategoria:Gmina Divača