Antoni Szacki

Antoni Szacki, ps. „Bohun”, „Dąbrowski” (ur. 1 marca 1902 w Wilnie, zm. 2 lipca 1992Niektóre źródła podają jako datę śmierci dzień 3 lipca. w Costa Mesa) – polski wojskowy, działacz ONR, kapitan Wojska Polskiego, pułkownik Narodowych Sił Zbrojnych, dowódca Brygady Świętokrzyskiej NSZ-ZJ, kolaborant z Niemcami podczas II wojny światowej„Brygada Świętokrzyska, weszła w porozumienie z Niemcami i postanowiła wycofać się z terytorium Polski przed nadchodzącą Armią Czerwoną. Odpowiedzialność za porozumienie z Niemcami wzięli na siebie płk Antoni Szacki „Bohun” (1902–1992), dowódca Brygady, Władysław Jaxa-Marcinkowski, Jerzy Iłłakowicz (oddelegowani do Brygady członkowie kierownictwa OP) i Otmar Wawrzkowicz (szef wywiadu KG NSZ). Nie było to trudne, bo od 1943 roku Okręg Kielecki NSZ miał kontakty z radomskim SD za pośrednictwem Huberta Jury ps. „Tom”. Nigdy tych kontaktów nie przerwano, a SD uzyskało dzięki temu nie tylko wgląd w organizację, ale mogło wpływać na to, co wewnątrz NSZ się dzieje (...). Przemarsz Brygady na Zachód, razem z wycofującymi się Niemcami, (początkowo do Czech) – można było usprawiedliwiać niebezpieczeństwem aresztowania przez NKWD, czy też dyrektywą gen. Kazimierza Sosnkowskiego o konieczności ewakuacji „zagrożonego elementu” na Zachód. Jednak ta ewakuacja mogła dokonać się zupełnie inaczej – pojedynczo lub w małych grupach po rozwiązaniu Brygady. Przemarsz w pełnym składzie 1200 ludzi musiał zakończyć się jakąś formą kolaboracji z Niemcami. Tym bardziej że nie skończyło się tylko na uzgodnieniu trasy przemarszu, ale na oddelegowaniu (już w Czechach) ok. 50 ludzi do akcji dywersyjnych organizowanych przez Niemców na zapleczu frontu wschodniego. Część z nich została zrzucona z niemieckich samolotów na teren Polski”. Jan Engelgard, Walka, przetrwanie czy legalna aktywność - postawy ludzi obozu narodowego wobec końca II wojny światowej, [w:] Janusz Gmitruk, Tadeusz Panecki, Tadeusz Skoczek, Józef Smoliński, Gorzki smak zwycięstwa. Polski bilans II wojny światowej, Warszawa 2021, s. 318-319„Działalność NSZ. D[owód]cy kontaktują się i współpracują z Gestapo (...). Wyraźna współpraca z Niemcami” – płk Jan Zientarski ps. „Mieczysław”, komendant Okręgu Radomsko-Kieleckiego Armii Krajowej, meldunek do Sztabu Naczelnego Wodza z 14 listopada 1944 r. Cytat za: .

Życiorys Pochodził z rodziny inteligenckiej. Za udział ojca w ruchu rewolucyjnym 1905 r. cała rodzina zesłana została do Tomska na Syberii. Tam przebywała do 1910 r., kiedy zmarł ojciec Szackiego. Następnie przenieśli się do Charkowa, gdzie Szacki uczęszczał do gimnazjum. Tam też przeżył okres rewolucji październikowej i wojny domowej.

W 1919 r. powrócił do Warszawy i wstąpił na ochotnika do wojska. Otrzymał przydział do 1 pułku Ułanów Krechowieckich. W czasie kampanii 1920 r. został ranny i dostał się do niewoli bolszewickiej, z której został uwolniony dopiero po podpisaniu pokoju ryskiego.

W 1923 r. zdał egzamin dojrzałości i podjął studia na Politechnice Warszawskiej. Ze studiów jednak zrezygnował i w 1924 r. wstąpił do Oficerskiej Szkoły Piechoty w Warszawie. Jako jej uczeń brał udział w walkach podczas zamachu majowego 1926 r. przeciwko zbuntowanym oddziałom Józefa Piłsudskiego. Został w ich trakcie ranny. W 1927 r. otrzymał stopień podporucznika i został skierowany do 76 pułku piechoty w Grodnie, w którym służył do września 1939 r. Prawdopodobnie już w 1934 r. został członkiem Obozu Narodowo-Radykalnego.

Na początku kampanii wrześniowej w 1939 r. trafił do sztabu Armii „Prusy”. Po jej rozbiciu przez wojska niemieckie znalazł się we Lwowie. Tutaj został wzięty do niewoli niemieckiej, z której zbiegł i przedostał się do Krakowa. Ostatecznie osiadł w Zagnańsku.

W 1940 r. wstąpił do Związku Jaszczurczego, a następnie do Narodowych Sił Zbrojnych. Pełnił funkcję szefa sztabu Okręgu V Kielce NSZ. Po rozłamie, do jakiego doszło w NSZ w marcu/kwietniu 1944 r., opowiedział się po stronie frakcji wywodzącej się z grupy „Szańca”, która nie zgodziła się na podporządkowanie Armii Krajowej (NSZ-ZJ). Od sierpnia 1944 r. był dowódcą Brygady Świętokrzyskiej NSZ-ZJ. Pod jego dowództwem jednostka ta od jesieni 1944 pozostawała w stałym kontakcie z szefem komórki Gestapo odpowiedzialnej za zwalczanie polskiego podziemia w dystrykcie radomskim SS-Hauptsturmführerem Paulem Fuchsem za pośrednictwem niemieckiego agenta kpt. Huberta Jury ps. „Tom”, który pełnił w brygadzie funkcję oficera do zadań specjalnych i jeszcze przed jej powstaniem utworzył organizację wywiadowczą nazwaną od jego pseudonimu organizacją Toma, współpracującą z Gestapo i SS w zwalczaniu podziemia komunistycznego i politycznych przeciwników Brygady Świętokrzyskiej z niekomunistycznych organizacji ruchu oporu (zarówno lewicowych, takich jak PAL i OW PPS-AK, jak i prawicowych, np. NOW-AK, NSZ-AK oraz BCh)Andrzej J. Zakrzewski: „Słownik biograficzny ziemi częstochowskiej”. 1998. s. 51–52., mając na celu przejęcie przez wywodzące się z ONR polityczne zaplecze brygady pełni władzy w Polsce w drodze zamachu stanu i wprowadzenie w niej faszystowskiej dyktatury. W styczniu 1945, wobec zbliżającej się do Polski ofensywy Armii Czerwonej, brygada wycofała się wraz z Niemcami z Kielecczyzny przez Śląsk na terytorium Protektoratu Czech i Moraw, gdzie w ostatnich dniach wojny przeszła na stronę wojsk amerykańskich. 5 maja 1945 wyzwoliła hitlerowski obóz koncentracyjny dla kobiet w Holisovie k. Pilzna, a następnie nawiązała kontakt z amerykańską 3 Armią gen. George’a Pattona. Ze względu na swoją przeszłość była jednak dla Amerykanów sojusznikiem politycznie niewygodnym, dlatego w sierpniu 1945 została rozformowana przez dowództwo amerykańskie. Formacja ta posiadała niemieckich oficerów łącznikowych, zaopatrzenie i dostawy amunicji oraz dyslokowała się według rozkazów niemieckiego dowództwa. O jawnej współpracy dowódców Brygady Świętokrzyskiej, w tym Szackiego, z Niemcami donosiły meldunki Armii Krajowej do Rządu RP na uchodźstwie w Londynie. Tuż po zakończeniu II wojny światowej, przybyły do Anglii szef referatu wywiadu Inspektoratu Kieleckiego AK mjr Leon Torliński ps. „Kret” pisał w swym sprawozdaniu:

We wrześniu 1945 został dowódcą Polskich Kompanii Wartowniczych w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, do których wcielono część byłych żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej. Ze stanowiska tego został usunięty w marcu 1946. Prawdopodobnie Amerykanie przeczuwali wówczas, że komunistyczne władze polskie mogą oskarżyć go o kolaborację lub zbrodnie wojenne i domagać się jego ekstradycji. Ewentualne potwierdzenie stawianych mu zarzutów postawiłoby ich w niezręcznej sytuacji. Zgodnie z ówczesnym prawem, władze polskie musiały najpierw wystąpić do Komisji Narodów Zjednoczonych do Spraw Zbrodni Wojennych (, UNWCC) z wnioskiem o uznanie Szackiego za zbrodniarza wojennego. Na podstawie decyzji UNWCC oskarżony był następnie wpisywany na listy Centralnego Rejestru Przestępców Wojennych i Podejrzanych (, CROWCASS), które traktowane były jako listy gończe. Ostateczna decyzja o ekstradycji należała do kompetencji władz okupacyjnych. Wobec tego, że UNWCC nie zajmowała się obywatelami państw alianckich, którzy dopuścili się współpracy z Niemcami, początkowo zdecydowało się na zwrócenie się bezpośrednio do amerykańskich władz wojskowych z pominięciem UNWCC. Po przewidywanej odmowie zamierzano odwołać się do Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec, pragnąc przenieść całą sprawę na forum międzynarodowe. Z tym stanowiskiem nie zgodził się szef Polskiej Misji Wojskowej Badania Niemieckich Zbrodni Wojennych ppłk Marian Muszkat, dowodząc, że należy kontynuować przygotowania do wystąpienia z wnioskiem do UNWCC, oskarżając Szackiego nie o kolaborację, ale przede wszystkim o „zabójstwa partyzantów AL, grabieże chłopów, współdziałanie z SS w prześladowaniu ludności cywilnej i jeńców”.

W styczniu 1947 roku ppłk Muszkat złożył wniosek o zarejestrowanie Szackiego na liście UNWCC. W marcu UNWCC wpisało byłego dowódcę Brygady Świętokrzyskiej na listę zbrodniarzy wojennych pod numerem 4196. Jednak z uwagi na fakt, że był obywatelem Polski, nie udało się uzyskać wpisania go na listę CROWCASS. Mimo nieprzychylnej postawy Amerykanów, we wrześniu 1947 władzom polskim udało się uzyskać nakaz ekstradycji Szackiego, jednak nigdy do niej nie doszło, zapewne z powodu bliskiej współpracy środowiska Brygady z kontrwywiadem armii amerykańskiej. W lutym 1949 Antoni Szacki opuścił amerykańską strefę okupacyjną Niemiec i zamieszkał we Francji, gdzie zajął się prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Po uzyskaniu potwierdzenia tej informacji, polskie MSZ w kwietniu 1949 wystosowało do ambasady francuskiej w Warszawie notę, w której zażądało aresztowania i wydania Polsce Szackiego. Władze polskie liczyły w tej sprawie na poparcie Francuskiej Partii Komunistycznej oraz wpływowej lewicowej prasy we Francji. Jednak opieszałe działania polskiej ambasady w Paryżu oraz napięte stosunki polsko-francuskie, które uległy znacznemu pogorszeniu po aresztowaniu i oskarżeniu kilku obywateli Francji o działalność szpiegowską (w tym francuskiego konsula w Szczecinie), a następnie skazaniu ich na wieloletnie wyroki więzienia przez komunistyczne sądy, spowodowały, że działania te nie powiodły się. W sierpniu 1950 Antoni Szacki został zatrzymany w Tuluzie, jednak po kilku dniach tamtejszy sąd nakazał jego zwolnienie i odrzucił wniosek o ekstradycję. W uzasadnieniu sąd podkreślił, że zarzuty sformułowane wobec Szackiego przez komunistyczny rząd polski miały charakter zdecydowanie polityczny i naruszały jego prawa. W 1956 r. przeniósł się do Stanów ZjednoczonychS. Żerko, Biograficzny leksykon II wojny światowej, Poznań 2013, s. 396.. Zmarł 2 lipca 1992 r. w Costa Mesa, w Kalifornii.

Po 1992 został odznaczony Krzyżem Narodowego Czynu Zbrojnego, choć wcześniej posiadał już od 1944 Krzyż Srebrny z Mieczami pierwotnego odznaczenia o tej samej nazwie.

Antoni Szacki napisał i opublikował książkę Byłem dowódcą Brygady Świętokrzyskiej, w której oprócz losów dowodzonego przez siebie oddziału, krytycznie ocenił organizatorów powstania warszawskiego, jak i jego bilans końcowy, cyt. 200 000 zabitych, kompletnie zniszczona w ciągu 63 dni stolica wraz z całym bezcennym wielowiekowym dorobkiem narodu polskiego. Wspomnienia Szackiego zawierają szereg przekłamań, służących przedstawieniu siebie i swojej jednostki w jak najlepszym świetleB. Wójcik: opowieść o Brygadzie Świętokrzyskiej kreują środowiska narodowe, dzieje.pl, 10 sierpnia 2024. Pisze on m.in. o wzięciu przez Brygadę Świętokrzyską do niewoli sztabu XIII Armii Niemieckiej, w tym 2 generałów, we współpracy z 2 Dywizją Pancerną armii USA. W rzeczywistości 2 Dywizja Pancerna stacjonowała setki kilometrów od Brygady Świętokrzyskiej, a w siłach zbrojnych III Rzeszy nie było armii o numerze XIIIIPN i ABW uczciły kolaborantów z Brygady Świętokrzyskiej NSZ. Wraca dęta historia o Holiszowie, oko.press, 13 maja 2021. Mimo to wspomnienia te są często traktowane zupełnie bezkrytycznie, m.in. przez Instytut Pamięci NarodowejOddaliśmy hołd żołnierzom Narodowych Sił Zbrojnych, ipn.gov.pl, 11 sierpnia 2024.

Awanse podporucznik – 7 sierpnia 1927 ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1927 i 20. lokatą w korpusie oficerów piechoty porucznik – 15 sierpnia 1929 ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1929 i 20. lokatą w korpusie oficerów piechoty kapitan – ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1936 i 293. lokatą w korpusie oficerów piechoty podpułkownik – 15 sierpnia 1944 – awansowany przez Radę Polityczną NSZ

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Członkowie Obozu Narodowo-Radykalnego Kategoria:Członkowie Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Narodowego Czynu Zbrojnego Kategoria:Jeńcy polscy w niewoli sowieckiej (1919–1922) Kategoria:Kapitanowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Wilnie Kategoria:Ludzie związani z Zagnańskiem Kategoria:Oficerowie 76 Lidzkiego Pułku Piechoty Kategoria:Oficerowie Narodowych Sił Zbrojnych Kategoria:Polscy zesłańcy do Tomska