Ryś euroazjatycki, ryś (Lynx lynx) – gatunek lądowego ssaka drapieżnego z podrodziny kotów (Felinae) w obrębie rodziny kotowatych (Felidae), największy z rysi. Występuje w Europie i Azji. Poza kotem domowym, ryś i żbik są jedynymi występującymi w Polsce przedstawicielami kotowatych. Ryś jest też jednym z największych drapieżników Europy. Został opisany naukowo przez Karola Linneusza w 1758 roku pod nazwą Felis lynx. W Polsce jest gatunkiem rzadkim i chronionym. Badaniem populacji rysia w Polsce zajmuje się Zakład Ekologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego i Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży.
Systematyka Ryś został po raz pierwszy opisany dla nauki przez szwedzkiego przyrodnika i lekarza Carla von Linné (Karola Linneusza) w X edycji jego wielotomowego dzieła pt. Systema Naturae, w 1758 r. Została mu wówczas nadana nazwa „Felis lynx”. W 1792 r. szkocki zoolog Robert Kerr przeniósł rysia, wraz z rysiem rudym do odrębnego rodzaju Lynx. Od tego czasu trwa spór o to, czy Lynx powinien być uznawany za rodzaj, czy podrodzaj w obrębie Felis. Obecnie jednak uznaje się go za rodzaj, a w obrębie rysia eurozjatyckiego wyróżnia się 6 podgatunków. Na podstawie analiz mtDNA i sekwencji mikrosatelitarnych zidentyfikowano trzy główne klady L. lynx (zachodni, wschodni i południowy), które nie wydają się odpowiadać tradycyjnie uznanym podgatunkom; potrzebne są dalsze badania. Według niektórych starszych systemów do rysia euroazjatyckiego zaliczano też rysia kanadyjskiego i iberyjskiego. Dokładniejsze badania pozwoliły na wydzielenie tych taksonów jako osobnych gatunków.
Za ostatniego wspólnego przodka wszystkich współczesnych przedstawicieli rodzaju Lynx uważa się kotowatego z gatunku Lynx issiodorensis. Żył on ok. 5 mln lat temu (w miocenie) w Azji i od współczesnego rysia euroazjatyckiego różnił się tylko niektórymi szczegółami w budowie ciała. Obecnie do Lynx zalicza się łącznie 4 gatunki kotowatych, choć iberyjski był niegdyś uważany za podgatunek rysia euroazjatyckiegoRosa Garcia-Perea: Phylogeny and Conservation of Iberian Lynxes, w CAT NEWS, no 27, jesień 1997.. Faktem jest jednak, że ryś kanadyjski i rudy pochodzą od rysia euroazjatyckiego, z tym, że ten drugi wcześniej oddzielił się od linii rozwojowej.
Kladogram rodzaju Lynx z zaznaczoną pozycją rysia euroazjatyckiego
Etymologia Lynx: lynx, λυγκος lynkos „ryś”. balcanicus: Bałkany, południowo-wschodnia Europa. carpathicus: Karpaty, środkowa i wschodnia Europa. dinniki: Nikołaj Jakowlewicz Dinnik (1847-1917), rosyjski naukowiec, badacz przyrody Kaukazu, geograf. isabellinus: nowołac. isabellinus „koloru izabelowego, szarawo-żółty”, od „Izabela”, od „Izabela”. wrangeli: adm. Ferdinand Petrowicz Freiherr von Wrangel (1796–1870), Niemiec bałtycki, służący w rosyjskiej marynarce, podróżnik po Syberii, gubernator rosyjskiej Alaski w latach 1830–1835, minister marynarki w latach 1855–1857.
Występowanie Pierwotnie zasięg rysia obejmował obszar od Pirenejów po Kamczatkę, od Bałkanów po Skandynawię i od Turcji po Kaszmir i Tybet. Obecny naturalny zasięg tego gatunku nie obejmuje krajów Europy ZachodniejC.Kempf:Historia Ludzi.. Od lat siedemdziesiątych zasięg ponownie zaczął się rozszerzać dzięki reintrodukcji na obszarach Szwajcarii, Austrii, Czech, Francji i Słowenii. W Skandynawii obserwuje się rozprzestrzenianie tego gatunku poza koło podbiegunowe.
Status rysia euroazjatyckiego jest różny w zależności od obszaru. Największa populacja (90% wszystkich rysi) żyje w lasach Syberii. Znaczące populacje występują także w Skandynawii i Finlandii (łącznie ok. 4230 – 4910 rysi) i Karpatach (ok. 2300 – 2400 rysi). Szczątkowa populacja (ok. 50 osobników) żyje na Półwyspie Bałkańskim. We Francji, Niemczech i Szwajcarii rysie zostały wytępione już w XIX w. i w pierwszej połowie XX wieku. Zostały na tych obszarach reintrodukowane w drugiej połowie XX wiekuR.Kalb:Niedźwiedź, ryś i wilk. Prześladowania i powrót; Granz 2007.. Poza tym rysie można spotkać także w Azji Środkowej i lasach wschodniej Europy.
W Europie kontynentalnej według danych z lat 2010–2012 (z wyłączeniem Rosji, Białorusi i Ukrainy) żyło 9 tys. rysi (nie licząc odrębnego gatunku – rysi iberyjskich). Stałą obecność stwierdzono w 23 krajach; areał stałego zasięgu wynosił 813 400 km². Dla okresu 1950–1970 szacuje się areał zasięgu na 366 000 km².
Zasięg występowania według podgatunków: L. lynx lynx – Skandynawia, Finlandia, kraje bałtyckie, Białoruś i Rosja na zachód od Jeniseju. L. lynx balcanicus – Półwysep Bałkański i być może Grecja. L. lynx carpathicus – środkowa i wschodnia Europa od Karpat na południe do Bułgarii. L. lynx dinniki – Kaukaz na południe do Turcji i północnego Iranu. L. lynx isabellinus – góry środkowej Azji od Kazachstanu do Himalajów i Wyżyny Tybetańskiej. L. lynx wrangeli – Syberia na wschód od Jenisej i północna Chińska Republika Ludowa.
Występowanie na terenie Polski mały|Ryś euroazjatycki Na terenie Polski według stanu na 31.12.2010 roku żyło 285 rysi. Należą one do dwóch populacji. Populacja nizinna (podgatunek nominatywny) występuje w Polsce północno-wschodniej: Kotlina Biebrzańska oraz puszcze Białowieska (ok. 20 osobników), Augustowska (ok. 20 osobników), Knyszyńska (ok. 20 osobników) i Borecka (ok. 5 osobników)C.Ćwikowski, M.Moszczyńska, K.Pabis, J.Romanowski: Encyklopedia Przyrody. Tom VI; ; s. 15.. Populacje występujące na północnym wschodzie Polski są obecnie zasilane przez osobniki przybywające z Białorusi, gdyż liczba rysi wzrosła tam z ok. 220 osobników w roku 2000 do ok. 850 osobników rejestrowanych po roku 2010Marek Stajszczyk: Ryś – największy europejski dziki kot [w:] "Przyroda Polska" nr 971, kwiecień 2019, s. 12-14. Populacja karpacka (podgatunek L. lynx carpathica) istnieje we Wschodnich i Zachodnich Karpatach (ok. 100 osobników) oraz na Pogórzu Karpackim (ok. 10 osobników). Ona z kolei zasilana jest prawdopodobnie przez rysie ze Słowacji, których na początku drugiej dekady XX w. żyło tam co najmniej 250-300.
Od lat 80. XX w. ryś nielicznie spotykany jest na Roztoczu, w Puszczy Solskiej i na Polesiu Lubelskim. Reintrodukowana na początku lat 90. XX wieku populacja podgatunku nominatywnego żyje w Puszczy Kampinoskiej. Część osobników z tej populacji zasiedliła lasy Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego.. Ponadto od 2007 roku trwają próby osiedlenia pochodzących z Estonii rysi w Puszczy Piskiej. Trwają również starania nad odtworzeniem populacji rysia w Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej. Od przełomu 2009 i 2010 rysie są obserwowane także przy polskiej granicy w czeskim Karkonoskim Parku Narodowym. Prawdopodobnie przedostały się one tam z obszaru Szumawy, gdzie zostały reintrodukowaneRysie powróciły – po 200 latach.. Widywane są również w innych częściach Sudetów: w Karkonoszach, w Górach IzerskichRysie w Karkonoszach oraz w Górach Stołowych. Pojedynczych lub kilkukrotnych obserwacji dokonano również w Borach Tucholskich, Słowińskim Parku Narodowym i Puszczy Noteckiej. Od 2019 roku rozpoczęto reintrodukcję rysiów w ramach projektu „Powrót rysia do północno-zachodniej Polski”. Do sierpnia 2019 wypuszczono na wolność 18, a do sierpnia 2023 ponad 70 osobników – w samym tylko 2022 urodziło się w tym rejonie co najmniej 44 rysich kociąt. W 2021 występowanie rysiów stwierdzono na Pojezierzu Drawskim i IńskimRysie na terenie Nadleśnictwa Złocieniec., a także – po 44 latach przerwy – na Powiślu w rejonie Kwidzyna. W listopadzie 2022 zaobserwowano rysia na terenie nadleśnictwa Góra Śląskahttps://goraslaska.poznan.lasy.gov.pl/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/rys-najwiekszy-kot-w-europie-widziany-na-terenie-naszego-nadlesnictwa https://www.youtube.com/watch?v=DJt7VFURVsc.
W Polsce według danych z ok. 2011 r. populacja wynosiła 296 osobników, a w okresie 1950–1970 roczną populację szacowano na 150 osobników.
Morfologia thumb|Głowa rysia z podgatunku nominatywnego Podstawowe daneDługość ciała 100–150 cmM.Moszczyńska: Ilustrowana Encyklopedia Zwierząt Polski; Warszawa, 2010.Wysokość w kłębie 50–75 cmDługość ogona 15–30 cmMasa ciała 12–35 kgDojrzałość płciowa ok. 1,5 rokuCiąża 70–74 dniLiczba młodychw miocie 3–5Długość życia 14–17 lat
Ryś euroazjatycki jest największym przedstawicielem rodzaju Lynx. Osiąga rozmiary dorosłego owczarka niemieckiego – dł. ciała ok. 100–150 cm (najczęściej do 130 cm) i wysokość w kłębie ok. 50–75 cm. Ma okrągłą głowę, krępe ciało osadzone na długich, silnych łapach i palce zakończone wysuwalnymi pazurami. Wierzch czarno-żółtorudy z brunatnymi plamkami (wyraźniejsze u populacji górskich i prawie w ogóle niewidoczne u nizinnych). Brzuch jest biały. U większości osobników włosy na szyi i spodzie głowy tworzą charakterystyczną kryzę i bokobrody. Futro rysia ma doskonałe właściwości izolujące i zbudowane jest z 3 rodzajów włosów: przewodnich, ościstych i puchowychC.Ćwikowski, M.Moszczyńska, K.Pabis, J.Romanowski: Encyklopedia Przyrody. Tom VI; ; s. 12.. Stojące uszy są zakończone charakterystycznym pędzelkiem sztywnych, czarnych włosów, które pełnią ważną funkcję: skupiają fale dźwiękowe i doprowadzają je do uszu rysia tak, że ten lepiej słyszyNational Geographic: Dzika Rosja., ryś może wychwytywać wysokie częstotliwości 60-70 kHz. Ogon jest krótki, ciemniejszy na czubku. Ryś ma dobrze rozwinięte zmysły wzroku i słuchu. Jego uzębienie jest przystosowane do kruszenia i cięcia, z dobrze rozwiniętymi kłami i łamaczamiWilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Felidae. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 22 stycznia 2009].. Sprawnie wspina się po drzewach, dobrze skacze. Nie jest za to dobrym biegaczem, szybko się męczy. Tak jak wszystkie małe koty myje starannie całe ciało, potrafi także mruczeć i na wdechu i na wydechu, co zawdzięcza specjalnej budowie kości gnykowychCo i Jak: Dzikie Zwierzęta.. Jego wzór zębowy to
Środowisko mały|Ryś euroazjatycki w swoim naturalnym środowisku Ryś zasiedla duże, zwarte, wielogatunkowe kompleksy leśne ze starymi drzewostanami o gęstym podszycie, zarówno górskie, jak i nizinne, iglaste, liściaste i mieszane. W zależności od obfitości siedliska, areał osobniczy rysia euroazjatyckiego może się wahać od 130 km² do 1400 km² (w Polsce do 350 km²). Dla samic powierzchnia terytorium może być znacznie mniejsza, nie sięgająca nawet połowy powierzchni siedliska samca. Rysie potrzebują więc bardzo dużych lasów, stale zapewniających odpowiednią liczbę ofiar. Pomimo że środowisk takich jest w Polsce wiele (przede wszystkim bory sosnowe), to są one jednak najczęściej poprzecinane gęstą siecią dróg, która uniemożliwia rysiom wędrowanie. Wiele rysi ginie przez to na drogach, po kolizjach z samochodami.
Inną ważną cechą, którą charakteryzują się siedliska rysi, są odpowiednie kryjówki – rysie najczęściej spędzają dzień w kryjówkach, a na żer wychodzą dopiero w nocy. Ssaki te więc preferują lasy, w których nie usuwa się wywrotów, a występują tam załomy skalne lub drzewa z obszernymi dziuplami, które europejskie koty wykorzystują jako schronienia. W jego terytorium nie powinno również brakować pozostawionych, martwych drzewDuże koty: Ryś [dostęp 2012 – 01 – 09].. Między innymi przez tak duże wymagania środowiskowe, ryś jest w Polsce gatunkiem rzadkim.
Rysie są dobrymi pływakami, o czym świadczą odczyty z obroży telemetrycznych – mogą przepłynąć szeroką rzekę, taką jak Odra czy Wisła, a także zbiorniki wodne, w których odległości od brzegów wynoszą około 500 metrów.
Tryb życia