Jerzy Kosiński

thumb|Jerzy Kosiński (1969) Jerzy Nikodem Kosiński, urodzony jako Józef LewinkopfMoshe Pelli: The Shadow of Death: Letters in Flames. University Press of America, 2007. (ur. 14 czerwca 1933 w Łodzi, zm. 3 maja 1991 w Nowym Jorku) – polsko-amerykański pisarz pochodzenia żydowskiego, piszący w języku angielskim.

Laureat National Book Award (1969) za książkę Kroki. Za scenariusz do filmu Wystarczy być, oparty na jego książce, uhonorowany został nagrodą BAFTA (1981) oraz nominacją do Złotego Globu (1980).

Życiorys Był synem żydowskiego przemysłowca Mieczysława (Mojżesza) Lewinkopfa i Elżbiety Linieckiej Weinreich. Do wybuchu II wojny światowej mieszkali w Łodzi w kamienicy przy ulicy Gdańskiej 74Księga adresowa m. Łodzi, 1937–1939, s. 263 w Dziale II: „Wykaz mieszkańców m. Łodzi”. Tu także wymieniony stryj J. Kosińskiego – Stanisław, dr filozofii..

Lata II wojny światowej spędził w Sandomierzu i we wsi Dąbrowa Rzeczycka, gdzie dzięki pomocy księdza Eugeniusza Okonia rodzina Lewinkopfów znalazła schronienie w domu polskiej rodziny Andrzeja Warchoła. Rodzina zmieniła nazwisko na Kosiński z fikcyjnymi dokumentami i jego świadectwem chrztuZbigniew Włodzimierz Fronczek: Farbowany ptak. „Nasz Dziennik”, 2001-06-15..

Po wojnie w latach 1946–1947 mieszkał w Jeleniej Górze. W czasie zimy, w latach 1950–1956, był instruktorem narciarskim w Zakopanem, latem kaowcem w MiędzyzdrojachJerzy Kosinski Home Page, West Texas A&M University .. Studiował socjologię na Uniwersytecie Łódzkim (wśród jego wykładowców był m.in. Józef Chałasiński), następnie był asystentem w Instytucie Historii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.

W 1957 wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pozostał na stałe. Podjął studia podyplomowe w Uniwersytecie Columbia i New School for Social Research. W 1965 otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Wykładał na amerykańskich uczelniach: Uniwersytecie Wesleyańskim, Uniwersytecie Yale i Uniwersytecie w PrincetonNa podstawie notek biograficznych zamieszczonych w polskich wydaniach książek Kosińskiego Cockpit, Randka w ciemno.. Był laureatem wielu prestiżowych nagród. W latach 1973–1975 był prezesem amerykańskiego PEN ClubuBoard of Trustees: 1973–1974. PEN America.Board of Trustees: 1974–1975. PEN America.. W 1989 odwiedził Polskę (złożył wizytę w Wydawnictwie Czytelnik i był gościem Dziennika Telewizyjnego).

Pisał w języku angielskim. Według niektórych źródeł, „wszystko, co napisał sam Kosiński – kwestia ta dotąd nie jest wyjaśniona – zostało napisane po polsku”Norman G. Finkelstein, „Przedsiębiorstwo Holokaust”, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2001, s. 71.. Początkowo wydawał pod pseudonimem Joseph Novak.

Jego pierwszą żoną była Mary Hayward Weir (1915–1968). W 1968 roku zawarł drugie małżeństwo z pochodzącą z bawarskiej arystokracji Katheriną von Fraunhofer (1933–2007). Przez 4 lata był związany z Urszulą Dudziak.

3 maja 1991 zmarł śmiercią samobójczą. Z dużą dawką alkoholu zmieszał dużą dawkę środków nasennych, rozebrał się, wszedł do wanny, a dla pewności założył na głowę torbę foliową. W pożegnalnej notce napisał: Kładę się teraz do snu, na trochę dłużej niż zwykle. Nazwijmy to wiecznościąNewsweek, 13 maja 1991..

Malowany ptak Książką, która przyniosła mu światowy rozgłos, był Malowany ptak. Przedstawia ona dramatyczne losy sześcioletniego (w domyśle) żydowskiego chłopca w czasie wojny. Ze względu na opisywane zdarzenia początkowo sądzono, że książka oparta jest na wątkach autobiograficznychJames Park Sloan, Jerzy Kosiński. Biografia, Warszawa 1996., czemu Kosiński nie zaprzeczał. W Polsce, w różnych środowiskach obwołano ją antypolską. W rzeczywistości była ona wytworem fantazji Kosińskiego, co sam potwierdza we wstępie do późniejszych wydań. Jest to drastyczne przedstawienie ludzkiego okrucieństwa i wynaturzeń przypisywanych przez autora mieszkańcom wiejskich okolic Europy Wschodniej. W powieści wielokrotnie wskazywany jest wątek nadużyć w stosunku do mniejszości etnicznych (Cyganie, Żydzi). Osią fabuły Malowanego ptaka jest pojęcie inności i wyobcowania (często pozornego lub powierzchownego) – w kluczowej scenie dzikie ptaki zadziobują osobnika swojego gatunku, który został schwytany i pomalowany przez człowieka w jaskrawe barwy.

W opinii m.in. prof. Iwa Cypriana Pogonowskiego, pornograficzny charakter książki (naturalistyczne opisy gwałtów zbiorowych, seksu z kozłem i psem itp.), będący nadużyciem wobec historiografii Holocaustu, legł u podłoża jej komercyjnej popularności w Ameryce PółnocnejIwo Cyprian Pogonowski: Jerzy Josek Nikodem Lewinkopf Kosinski and two other literary profiteers of the Holocaust, pogonowski.com, 2006-07-09 ..

Eliot Weinberger w książce Karmic Traces twierdzi, że Kosiński nie mógł być autorem Malowanego ptaka, bowiem jego znajomość języka angielskiego w czasie, gdy książka ta powstała, była jeszcze za słaba. Weinberger utrzymuje, iż Kosiński wykorzystywał teksty pisane przez kilku amerykańskich redaktorów, którzy pracowali dla niego pod kluczem w nowojorskim hoteluEliot Weinberger: Genuine Fakes, z kolekcji Karmic Traces; Wydawnictwo New Directions, 2000.. Do autorstwa Malowanego ptaka miał się przyznać amerykański poeta i tłumacz George ReaveyD.G. Myers: A Life Beyond Repair.. Wysuwano też supozycje, że Malowany ptak został napisany po polsku, a następnie przetłumaczony na angielski. W obronie Kosińskiego stanął natomiast dziennikarz John Corry, twierdząc, że oskarżenia o plagiat były inspirowane przez propagandę komunistycznąJohn Corry: 17 years of ideological attack on a cultural target, The New York Times, 7 listopada 1982..

W maju 2010 Václav Marhoul ogłosił, że nabył prawa do filmowej adaptacji powieści Malowany ptak Jerzego Kosińskiego, 7 marca 2019.. W 2013 na Festiwalu Filmowym w Cannes za adaptację książki otrzymał Wyróżnienie Specjalne nagrody ScripTeast im. Krzysztofa Kieślowskiego za scenariuszVáclav Marhoul si veze z Cannes za svůj scénář zvláštní uznání poroty.. W uzasadnieniu werdyktu czytamy: Podjęty z determinacją przez scenarzystę niezwykle trudny i ambitny projekt przyniósł w efekcie fascynujący i poruszający scenariusz, który może doprowadzić do powstania wstrząsającego i poruszającego wyobraźnię filmu. Film Malowany ptak (2019) powstał w koprodukcji czesko-słowacko-ukraińskiej. Premiera odbyła się we wrześniu 2019Łukasz Grzesiczak: Czesi ekranizują „Malowanego ptaka” za czeskie, słowackie i ukraińskie pieniądze. Polacy odmówili wyborcza.pl, 10 lipca 2017..

Wystarczy być Kolejna książka Kosińskiego, po Steps z 1968 (Kroki) – National Book Award w 1969, która przyniosła mu uznanie nosiła tytuł Wystarczy być (Being There). Opisywała losy upośledzonego umysłowo Chance’a O’Grodnicka (w oryginale: Chauncey Gardinier), który niczego nie rozumiejąc zostaje uznany za genialnego polityka, finansistę i kandydata na prezydenta USA. Jest to karykatura bezmyślnego społeczeństwa, uzależnionego od mediów, a zwłaszcza telewizji. Na podstawie powieści nakręcono film Wystarczy być (1979) w reżyserii Hala Ashby’ego z Peterem Sellersem w roli głównej. Scenariusz do filmu na podstawie książki napisał wraz z Kosińskim nagradzany scenarzysta Robert C. Jones.

Dziennikarze oskarżali Kosińskiego o splagiatowanie powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza pt. Kariera Nikodema Dyzmy. Angielski tytuł utworu jest dosłownym tłumaczeniem terminu Dasein, naczelnego pojęcia filozofii Martina Heideggera, a sama powieść może być odczytywana jako parodia tej filozofii. Kosiński oświadczył w wywiadach, że książka nosiła „kryptonim” Dasein w trakcie prac nad nią, choć po ukazaniu się negatywnej recenzji pióra Johna Updike'a zaprzeczył, że Wystarczy być jest powieścią Heideggerowską.

Inna twórczość Kosiński był nie tylko pisarzem. Jako aktor w 1981 zagrał Grigorija Zinowjewa w filmie Czerwoni, w reżyserii Warrena Beatty’ego. Zajmował się także fotografią i czynnie uczestniczył w działalności łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Fotograficznego.

Pojawia się również w filmie Nocny kowboj (Midnight Cowboy 1969, reż. John Schlesinger) – niewymieniony w czołówce, w scenie, w której bohaterowie filmu odwiedzają imprezę artystycznej bohemy Nowego Jorku.

Twórczość 1960 – The Future Is Ours, Comrade (Przyszłość należy do nas, towarzyszu, wydanie polskie 1996) jako Joseph Novak 1962 – No Third Path (Nie ma trzeciej drogi) jako Joseph Novak 1965 – The Painted Bird (Malowany ptak, wydanie polskie 1989) 1968 – Steps (Kroki, wydanie polskie 1989) 1971 – Being There (Wystarczy być, wydanie polskie 1990) 1973 – The Devil Tree (Diabelskie drzewo, wydanie polskie 1992) 1975 – Cockpit (Cockpit, wydanie polskie 1992) 1977 – Blind Date (Randka w ciemno, wydanie polskie 1992) 1979 – Passion Play (Pasja, wydanie polskie 1993) 1982 – Pinball (Gra, wydanie polskie 1993) 1988 – The Hermit of 69th Street (Pustelnik z 69 ulicy, wydanie polskie, 1994) 1992 – Passing By (Przechodząc obok – eseje wydane pośmiertnie, wydanie polskie 1994).

Książki poświęcone Kosińskiemu Jerzy Kosiński.Twarz i maski, redakcja Jaromir Jedliński (Łódź 1992, Muzeum Sztuki, Łódź & RePrint, Warszawa) Czarny ptasior, Joanna Siedlecka (1993, Cis; , Marabut; Warszawa 2011, wydanie trzecie przejrzane i poprawione, Czerwone i Czarne Sp. z o.o., ) Pasje Jerzego Kosińskiego, Czesław Czapliński (Warszawa 1993, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, ) Życie po śmierci Jerzego Kosińskiego, Czesław Czapliński (Warszawa 1993, Atena, ) Jerzy Kosiński. Biografia, James Park Sloan (Warszawa 1996, wyd. Da Capo, ) Jerzy Kosiński: Być Tu i Tam. Materiały z konferencji naukowej: Jerzy Kosiński; Człowiek i dzieło na skrzyżowaniu kultur Łódź 8–10 maja 1995, opracowanie redakcyjne Agnieszka Salska i Grzegorz Gazda (Warszawa 1997, Wydawnictwo Da Capo, ) Good night, Dżerzi, Janusz Głowacki (Warszawa 2010, Świat Książki, ) Jerzy Kosiński, Jerome Charyn (Warszawa 2013, Czarna Owca, )

Przypisy

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Amerykańscy pisarze Kategoria:Artyści polonijni w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Pisarze związani z Nowym Jorkiem Kategoria:Polscy pisarze XX wieku Kategoria:Pisarze związani z Łodzią Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wesleyan University Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu w Princeton Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Yale Kategoria:Amerykańscy samobójcy Kategoria:Ludzie urodzeni w Łodzi Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Zmarli w 1991 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady