Kolej Scheiblerowska – historyczny system normalnotorowej kolei przemysłowej, istniejący w latach 1879–2003 w Łodzi, będący pierwszą prywatną bocznicą kolejową w historii industrialnej miasta i jedną z najdłużej służących, aż do czasu likwidacji fabryk w XXI wieku. Jej projektantem był inż. Johann Wilkens.

Trasa powstała z inicjatywy fabrykanta Karola Wilhelma Scheiblera, który jako właściciel Księżego Młyna oraz inicjator Kolei Fabryczno-Łódzkiej, dokonał za jej pomocą połączenia obu tych inwestycji drogą kolejową, integrując tym samym lokalne zakłady włókiennicze z łódzką koleją obwodową i międzynarodowymi szlakami handlowymi, dokonując eksportu produktów łódzkiego włókiennictwa na obszar całego świata.

Opis Celem funkcjonowania tej nowatorskiej w XIX wieku bocznicy normalnotorowej było połączenie budynków fabrycznych Księżego Młyna, czyli nowopowstałej prywatnej dzielnicy przemysłowej Karola Scheiblera, bezpośrednio ze światem zewnętrznym. Umożliwiało to przedsiębiorstwu zarówno import opału i surowców potrzebnych do produkcji tkanin, jak i eksport gotowych produktów włókienniczych na rynki całego świata.

Na przestrzeni lat istnienia bocznicy korzystały z niej również inne przedsiębiorstwa m.in. Widzewska Manufaktura, Fabryka Monopolu Spirytusowego, Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex-Anilana”, Kombinat Maszyn Włókienniczych „Wifama” czy okazjonalnie MPK Łódź, kontynuując bieg przez tereny Polesia Widzewskiego, Starego Widzewa i Dąbrowy, aż za Elektrownię Scheiblera, docierając w pierwszych latach aż pod mur Bielnika Kopischa, w sąsiedztwie granicy Księżego Młyna z obszarem Śródmieścia.

Koleją Scheiblerowską nie organizowano nigdy regularnego transportu pasażerskiego, z wyjątkiem okazjonalnie uruchamianych przejazdów specjalnych o charakterze okolicznościowym lub turystycznym.

Historia thumb|Historyczna panorama Księżego Młyna od wschodu, z widocznym po prawej stronie szlakiem Kolei ScheiblerowskiejKsięży Młyn (1914)

Początki W drugiej połowie XIX wieku imperium przemysłowe twórcy Księżego Młyna składało się kolejno z Fabryki Karola Scheiblera (tzw. „Centrali”) przy Wodnym Rynku (ob. Plac Zwycięstwa), kompleksu przemysłowo-mieszkalnego na Księżym Młynie, włącznie z Przędzalnią Karola Scheiblera i dalszą zabudową wzdłuż obecnej ul. ks. bpa W. Tymienieckiego, sięgającą aż do ulicy Piotrkowskiej, zajmując łącznie ponad 500 hektarów powierzchni miasta, kształtując tym samym Księży Młyn na nowo.

Pierwszy szlak uruchomiono w 1879 roku jako pierwszą w historii bocznicę kolejową na terenie Łodzi. Jej projektantem był inżynier Johann Wilkens, który poprowadził ją od stacji Łódź Fabryczna i Kolei Fabryczno-Łódzkiej zachodnim fragmentem Lasu Miejskiego zwanego Zagajnikiem, aż do przędzalni na Księżym Młynie. Długość linii szacowano ówcześnie na około 9 kilometrów

W końcu XIX wieku Scheibler umocnił się na pozycji lidera zarówno w łódzkim przemyśle włókienniczym, jak i całym Królestwie Polskim Wartość majątku, jakim dysponował u schyłku życia, wynosiła ponad 14 milionów rubli – takiej fortuny na ziemiach polskich nie dorobił się żaden inny ówczesny przemysłowiec. Sprawnie zarabiające przedsiębiorstwo wymagało sprawnej logistyki, dlatego zdecydowano się rozbudowę dotychczasowej bocznicy, u progu nowego wieku tworząc jeden z największych systemów torów przemysłowych w mieście o łącznej długości wynoszącej około kilkanaście kilometrów.

Pierwsza połowa XX wieku W kolejnych dekadach sieć rozbudowywano o odgałęzienia do bielnika, elektrowni i magazynów przy Wodnym Rynku. Kolej Scheiblerowska stała się tym samym największym w Łodzi systemem bocznic przemysłowych, w szczytowym okresie składając się z kilkunastu kilometrów torów.

Po połączeniu przedsiębiorstw Scheiblera i Ludwika Grohmana w Zjednoczone Zakłady Przemysłowe K. W. Scheiblera i L. Grohmana bocznica nadal odgrywała kluczową rolę w logistyce koncernu.

Druga połowa XX wieku thumb|Nieczynny przejazd kolejowy z rogatkami i zabytkowym semaforem ręcznym przy skrzyżowaniu ulicy Przędzalnianej z ulicą Fabryczną i Żelazną. Zdjęcie sprzed rewitalizacji osiedla (2014) Po II wojnie światowej bocznicę znacjonalizowano. Intensywny rozwój urbanistyczny Łodzi sprawił, że pierwotny bieg szlaku zaczął kolidować z nową zabudową. Wpływ na to miało m.in. wykarczowanie Lasu Miejskiego pod budowę Polesia Widzewskiego, wytyczenie ulicy Wydawniczej, budowa Trasy W-Z, budowa ulicy Jana Promińskiego i wiaduktu nad linią kolejową nr 17, przebudowa ul. dr. Stefana Kopcińskiego, a także wzniesienie osiedla mieszkaniowego przy ulicy Zbiorczej, która wytyczona została równolegle do starotorza bocznicy do Widzewskiej Manufaktury, która jako pierwsza musiała zmienić swoją lokalizację.

Korekty dokonywane były stopniowo w latach 60. XX wieku, w dalszym ciągu umożliwiając obsługę m.in. Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Uniontex”, platformy tramwajowej MPK-Łódź, magazynów firmy „Textilimpex”, kompleksu Widzewskiej Manufaktury oraz pozostałych zakładów Starego Widzewa Przemysłowego.

Okres III RP i likwidacja Po załamaniu się przemysłu włókienniczego w latach 90. XX wieku ruch na bocznicy stopniowo malał. Stan ten postępował aż do całkowitego wstrzymania przewozów na początku XXI wieku.

Dnia 23 czerwca 2002 roku przejechał ostatni pociąg – skład turystyczny z okazji Pikniku Świętojańskiego, prowadzony lokomotywą SM30-910.

W 2003 roku infrastruktura została sprzedana na złom przez syndyka masy upadłościowej za zgodą służb konserwatorskich. Do dziś zachowały się nieliczne rogatki oraz fragmenty szyn w nawierzchni ulic Fabrycznej, Przędzalnianej, bp. W. Tymienieckiego i płk. J. Kilińskiego, a także jeden z zabytkowych semaforów.

XXI wiek Część dawnej trasy w Parku nad Jasieniem i na Księżym Młynie zaadaptowano na drogę pieszo-rowerową potocznie nazywaną Scheiblerówką. Muzeum Pałac Herbsta oraz Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi organizują spacery edukacyjne „Szlakiem Kolei Scheiblerowskiej”.

Przebieg Kolei Scheiblerowskiej Pierwszy przebieg (1879–1967) Od 1879 do 1967 roku trakt wiódł od torów Kolei Fabryczno-Łódzkiej. Pierwotnie bocznica zaczynała się tuż za Dworcem Łódź Fabryczna, aby następnie na wysokości rogatek kolejowych przy skrzyżowaniu ul. Przejazd (obecnie ulica Juliana Tuwima) i Zagajnikowej (dziś ulica dr. Stefana Kopcińskiego) odłączyć się od Linii Kolejowej nr 17 w kierunku południowym

Dalsza trasa prowadziła przez Las Miejski zwany Zagajnikiem (dziś Polesie Widzewskie), przecinając dalej pod kątem prostym ówczesną ulicę Rokicińską/Armii Czerwonej (obecnie Trasa W-Z w miejscu obecnego skrzyżowania Alei marsz. Józefa Piłsudskiego z ulicą Wydawniczą). Następnie, już na obszarze Folwarku Scheiblera, w dolinie Jasienia, linia zmieniała kierunek na zachodni, mijając wcześniej mury pediatrycznego Szpitala Anny Marii i ulicę Żelazną, biegnąc równolegle wzdłuż ulicy Fabrycznej ku Księżemu Młynowi.

Dalej przekraczała ulicę Przędzalnianą, najpierw ku Centralnej Fabryce przy Wodnym Rynku (obecny Plac Zwycięstwa), a po wybudowaniu Nowej Tkalni przy dzisiejszej ulicy płk. Jana Kilińskiego – bezpośrednio ku Elektrowni Scheiblera i ulicy Piotrkowskiej, kończąc ostatecznie swój bieg pod Bielnikiem Kopischa.

thumb|Początek bocznicy w pobliżu posterunku Łódź Dąbrowa Przemysłowa (2011)

Drugi przebieg (1969–2002) Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku wytyczono i zrealizowano alternatywną trasę, prowadząc ją w kierunku północnym od Posterunku Łódź Dąbrowa i stacji Łódź Dąbrowa Przemysłowa (obsługującej m.in. Elektrociepłownię EC4). Następnie, jadąc ku zachodowi, tor przechodził czterotorowym przejazdem przez ulicę Niciarnianą, gdzie dokonywano podziału na kilkanaście rozjazdów.

Pierwszy z nich został zarezerwowany dla Kolei Scheiblerowskiej, która w dalszym biegu okrążała Stary Widzew Przemysłowy i biegnące ku niemu pozostałe odnogi bocznicy. Dalej poprowadzono tor przez Park nad Jasieniem, aby zaraz za wiaduktem w Alei marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego, na wysokości ulicy Żelaznej, połączył się z resztą istniejącego szlaku.

Przypisy

Bibliografia Joanna Podolska: Łódź – Widzew i nie tylko... (seria „Spacerownik”). Agora, Łódź 2007.

Linki zewnętrzne Spacerownik „Łódź – Widzew i nie tylko...” Joanny Podolskiej Petycja w sprawie dawnej Kolei Scheiblerowskiej (BIP UMŁ) Artykuł o planach reaktywacji dawnej bocznicy na blogu „Ekonomika transportu” Strona spaceru „Szlakiem kolei scheiblerowskiej” – Muzeum Pałac Herbsta

Kategoria:Transport kolejowy w Łodzi Kategoria:Zabytki w Łodzi