Zwężenie pochwy, także: stenoza pochwy () – stan polegający na zwężeniu i/lub skróceniu kanału pochwy, zwykle związany z powstaniem tkanki bliznowatej i zmniejszeniem elastyczności tkanek, co może powodować ból oraz trudności m.in. podczas współżycia płciowego, badania ginekologicznego lub stosowania tamponów. Opisywano też związek pomiędzy nasileniem dolegliwości a współistnieniem zmian zanikowych i suchości pochwy w przebiegu niedoboru estrogenów (np. po menopauzie).

Szczególną postacią jest popromienna stenoza pochwy, uznawana za późne powikłanie radioterapii miednicy, powiązane m.in. z dawką promieniowania oraz objętością napromieniowanej pochwy.

Przyczyny Do rozwoju stenozy pochwy może prowadzić m.in.: radioterapia w obrębie miednicy (zwłaszcza w leczeniu nowotworów) oraz skojarzenie jej z innymi metodami leczenia; zabiegi operacyjne w obrębie pochwy, macicy lub szyjki macicy (w tym zabiegi onkologiczne i rekonstrukcyjne), które mogą skutkować bliznowaceniem tkanek; urazy okołoporodowe (np. nacięcie krocza, pęknięcia tkanek); niektóre choroby skóry i błon śluzowych przebiegające z bliznowaceniem (np. liszaj twardzinowy), które mogą prowadzić do zwężeń w obrębie sromu i wejścia do pochwy oraz dolegliwości bólowych w trakcie współżycia; menopauza i związany z nią spadek stężenia estrogenów (zmiany zanikowe i suchość nabłonka mogą nasilać dolegliwości oraz sprzyjać utrwaleniu zwężenia).

Patofizjologia Zwężenie pochwy wiąże się najczęściej z procesem gojenia i powstawaniem blizn, które – w przeciwieństwie do prawidłowych tkanek – cechują się mniejszą elastycznością, przez co kanał pochwy może ulec skróceniu i zwężeniu.

W przypadku stenozy popromiennej opisywano stopniowo narastające, wieloletnie zmiany obejmujące m.in. włóknienie (fibrozę) i zmniejszenie elastyczności tkanek, a także wpływ dawki i objętości napromieniowanej pochwy.

Również zmniejszenie stymulacji estrogenowej w okresie menopauzy może prowadzić do utraty sprężystości i „wygładzenia” fałdów pochwy, co bywa opisywane jako skracanie i zwężanie kanału pochwy oraz może nasilać dolegliwości przy współistnieniu blizn lub innych czynników ryzyka.

Objawy Do częściej opisywanych objawów należą: ból podczas współżycia (dyspareunia); ból lub trudności przy stosowaniu tamponów; krwawienie podczas lub po stosunku płciowym; dyskomfort lub ból w trakcie badania ginekologicznego; suchość pochwy.

Rozpoznanie Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie dotyczącym dolegliwości (np. bólu, trudności we współżyciu lub podczas badań) oraz badaniu ginekologicznym oceniającym elastyczność i drożność pochwy.

Różnicowanie W diagnostyce różnicowej dolegliwości mogących sugerować zwężenie pochwy (np. dyspareunii, trudności w penetracji lub w trakcie badania ginekologicznego) stenozę pochwy odróżnia się od m.in. następujących stanów: zrostów pooperacyjnych pochwy (jednostki chorobowej w ICD-10 kodowanej odrębnie jako N99.2); zmian zanikowych i suchości pochwy związanych z niedoborem estrogenów (np. w przebiegu menopauzy), które mogą współistnieć ze stenozą lub nasilać dolegliwości bólowe i dyskomfort przy próbach penetracji; zwężenia w obrębie sromu i wejścia do pochwy w przebiegu dermatoz bliznowaciejących (np. liszaja twardzinowego); pochwicy oraz nadmiernego napięcia mięśni dna miednicy – trudność w penetracji może mieć wówczas charakter funkcjonalny (bez istotnego zwężenia anatomicznego); wulwodynii – mogącej powodować ból przy próbach wprowadzenia tamponu lub wziernika; zapalenia pochwy oraz innych stanów zapalnych i zakażenia sromu i pochwy (np. opryszczki genitalnej), które mogą powodować ból i dyskomfort podczas penetracji, nawet bez zwężenia kanału pochwy; endometriozy oraz innych schorzeń narządów miednicy mniejszej (np. przewlekłego zapalenia narządów miednicy mniejszej, mięśniaków macicy).

Leczenie Postępowanie zależy od przyczyny i nasilenia zmian. Opisywane metody obejmują m.in.: stopniowe rozciąganie pochwy (dylatację) z użyciem rozszerzaczy pochwowych (dilatorów); fizjoterapię dna miednicy jako element postępowania wspomagającego u części pacjentek; miejscowe lub ogólne leczenie estrogenami (szczególnie gdy istotną rolę odgrywa niedobór estrogenów i współistnieją zmiany zanikowe); leczenie operacyjne (w ciężkich przypadkach, zwykle jako postępowanie ostateczne).

U kobiet poddawanych radioterapii miednicy w praktyce klinicznej bywa zalecana profilaktyczna i/lub terapeutyczna terapia dylatacyjna, jednak opisywano brak jednolitego, standardowego protokołu postępowania oraz ograniczenia jakości dostępnych danych dotyczących skuteczności profilaktyki.

Zapobieganie W przypadku stenozy popromiennej opisywano stosowanie zapobiegawczej terapii dylatacyjnej po zakończeniu radioterapii, jednak przeglądy podkreślały ograniczoną jakość danych oraz brak wysokiej jakości badań pozwalających jednoznacznie ocenić skuteczność i optymalne schematy postępowania. W przeglądach zwracano też uwagę, że nie ma dowodów wspierających rutynową dylatację w trakcie radioterapii, a w starszej aktualizacji przeglądu wskazywano, że dylatacja prowadzona w trakcie lub krótko po leczeniu onkologicznym może w rzadkich przypadkach wiązać się z powikłaniami (np. urazami).

Rokowanie Rokowanie zależy od przyczyny, stopnia zwężenia i współistniejących czynników (np. suchości pochwy w przebiegu niedoboru estrogenów). W kontekście stenozy popromiennej opisywano, że zmiany mogą pojawiać się wcześnie, ale także ewoluować i utrwalać się w obserwacji wieloletniej, co bywa wiązane m.in. z dawką i objętością napromienianych tkanek.

Epidemiologia Częstość stenozy pochwy jest trudna do jednoznacznego określenia (m.in. z powodu różnic w definicjach i metodach oceny oraz możliwego niedokładnego zdiagnozowania). W przypadku stenozy popromiennej podawano szeroki zakres częstości występowania (ogółem od ok. 2,5% do 88%), zależny m.in. od populacji, rodzaju nowotworu, zastosowanej techniki radioterapii oraz sposobu oceny powikłania. Podkreślano także, że nasilenie zmian może narastać w obserwacji odległej, a dane z badań są niejednorodne i obciążone ograniczeniami metodologicznymi.

Powikłania Zwężenie pochwy może istotnie obniżać jakość życia, wiązać się z przewlekłym bólem oraz utrudniać kontrolne badania w obserwacji po leczeniu onkologicznym, zwłaszcza po radioterapii miednicy.

Klasyfikacja W klasyfikacji ICD-10 stenoza pochwy jest ujęta pod pozycją N89.5 („zwężenie i zarośnięcie pochwy”); ta klasyfikacja nie dotyczy jednak zrostów pooperacyjnych, które są ujęte pod N99.2 („zrosty pooperacyjne pochwy”).

Przypisy

Kategoria:Choroby ginekologiczne