Cyrkuł tomaszowski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1782–1783.
Historia mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780)
Cyrkuł tomaszowski z siedzibą w Tomaszowie utworzono w 1782 roku na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.
Już 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Jednym z nich był cyrkuł tomaszowski, który powstał w oparciu o dotychczasowy dystrykt Tomaszów (1777Dystrykt Tomaszów powstał w miejsce zniesionego dystryktu Biłgoraj (1775–1777), po regulacji granicy polsko-austriackiej na mocy porozumienia z 9 lutego 1776, kiedy to znaczne obszary tego dystryktu, wraz z samym Biłgorajem, zwrócono Polsce. Do nowego dystryktu tomaszowskiego przyłączono jednocześnie rejon Rawy (dawny dystrykt Rawa sprzed 1774) z dotychczasowego cyrkułu lwowskiego.–1782), należący do zniesionego cyrkułu bełskiego (1773–1782)Gubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg..
Jednak już kolejny rok przyniósł znaczne zmiany. W patencie z 25 listopada 1783 zaznaczono, że praktyka urzędowania i walory geograficzne skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnych, a co za tym idzie – granic cyrkułów. Cyrkuł tomaszowski okazał się pod tym względem zbyt mały – szczególnie po zwróceniu Polsce w 1777 roku znacznych terenów w rejonie Biłgoraja i JanowaMiasta Biłgoraj, Frampol, Goraj, Janów, Modliborzyce i Zaklików z okolicami. – i został przez to zniesionyCarte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777)Kindermann, Joseph Karl, Kipferling, Karl Joseph. Liesganig, Joseph (1803). Ost-Galizien. Zwietes Blatt, Enthaltend den Zamoscer, Zolkiewer und Przemysler Kreis. Wien: Verlag des Kunst und Industrie Comptoirs.:
część północną (z Jarczowem, Józefowem, Krzeszowem, Łaszczówką, Tarnogrodem i Tomaszowem) włączono do cyrkułu zamojskiego, część południową (z Cieszanowem, Lipskiem, Lubaczowem Lubyczą, Mostami, Narolem, Niemirowem, Oleszycami, Płazowem, Potokami, Potyliczem i Rawą) włączono do nowo utworzonego cyrkułu żółkiewskiego, najdalej na południe wysunięty fragment (z Wielkimi Oczami) włączono do cyrkułu przemyskiego.
Podział ten okazał się szczególnie istotny dla miast włączonych do cyrkułu zamojskiego, ponieważ cały ten cyrkuł został w 1809 roku przyłączony do Księstwa Warszawskiego, a następnie w 1815 roku — na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego — do Królestwa Kongresowego, trafiając tym samym pod zabór rosyjski. 2001..
Aby utrzymać liczbę cyrkułów na poziomie 18, w miejsce zniesionego cyrkułu tomaszowskiego utworzono na drugim końcu Galicji cyrkuł tarnopolskiEugeniusz Barwiński w swojej publikacji Pierwsze podziały administracyjne Galicji(1932) niejednoznacznie sugeruje, jakoby siedziba urzędu cyrkularnego została przeniesiona z Tomaszowa do Tarnopola – co mogłoby wskazywać, że chodzi o ten sam cyrkuł. Tymczasem Tarnopol znajduje się około 250 km od Tomaszowa, co czyni taką interpretację geograficznie nieprawdopodobną. Mimo to, ta nieścisłość bywa bezrefleksyjnie powielana w licznych późniejszych opracowaniach, bez uwzględnienia oczywistego absurdu takiego przemieszczenia. W rzeczywistości chodziło tu o zniesienie jednego cyrkułu (tomaszowskiego) i utworzenie drugiego (tarnopolskiego)..
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
tomaszowski Kategoria:Historia Tomaszowa Lubelskiego