Cyrkuł żółkiewski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1783–1850 i 1854–1865 na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.
Historia Cyrkuł żółkiewski z siedzibą w Żółkwi na mocy patentu z 25 listopada 1783, który był korektą wprowadzonej rok wcześniej reformy administracyjnej w Galicji, zwiększającej liczby cyrkułów z sześciu do osiemnastuGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476. Patent zaznaczał, że praktyka urzędowania i wygodniejsze położenie skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnych, a co za tym idzie – granic cyrkułówBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Cyrkuł żółkiewski utworzono z następujących obszarówPilleriana Edicta, 1783: z północnej części cyrkułu lwowskiego (z Żółkwią, Kulikowem i Kukizowem), z zasadniczej części znoszonego cyrkułu sokalskiego (z Sokalem, Bełzem, Krystynopolem, Magierowem, Mostami Wielkimi, Tartakowem, Uhnowem i Warężem), z południowej części znoszonego cyrkułu tomaszowskiego (z Cieszanowem, Lipskiem, Lubaczowem, Lubyczą, Mostami, Narolem, Niemirowem, Oleszycami, Płazowem, Potokami, Potyliczem i Rawą).
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu żółkiewskiego, którego obszar podzielono między sześć Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Lwów:
Jaworów – z okręgów sądowych: Jaworów, KrakowiecOkręgi sądowe Jaworów i Krakowiec z cyrkułu przemyskiego. i Niemirów, Lubaczów – z okręgów sądowych: Lubaczów i Błażów (Płazów), Lwów – z okręgów sądowych: Lwów-Okolica (Lemberg-Umgebung), Winniki, SzczerzecOkręgi sądowe Lwów-Okolica, Winniki i Szczerzec z cyrkułu lwowskiego. i Kulików Rawa – z okręgów sądowych: Rawa i Uhnów, Sokal – z okręgów sądowych: Sokal, Bełz i RadziechówOkręg sądowy Radziechów z cyrkułu złoczowskiego., Żółkiew – z okręgów sądowych: Żółkiew, Mosty Wielkie i Kamionka StrumiłowaOkręg sądowy Kamionka Strumiłowa z cyrkułu złoczowskiego..
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł brzeżański reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł żółkiewski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł żółkiewski podzielono na dziesięć małych Bezirków, podzielonych na 283 gminyAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu żółkiewskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Bełz7,1408,4322.59155,3343Cieszanów8,1465,9624.83853,3331Kulików6,0345,3018.78054,3730Lubaczów9,5546,7229.16253,3324Mosty Wielkie11,5661,8321.30032,1924Niemirów6,0345,3022.24764,4419Rawa7,8449,0927.03560,1720Sokal10,5603,3824.97041,3837Uhnów8,4483,4221.56644,6128Żółkiew6,7385,5925.42465,9427RAZEM81,64695,02237.91350,69283ŚREDNIA8,16469,5023.79150,6928,3
Cyrkuł żółkiewski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.
żółkiewski Kategoria:Żółkiew