Język staronowogrodzki lub dialekt staronowogrodzki () – język wschodniosłowiański używany na terytorium Rusi Nowogrodzkiej od epoki przedpiśmiennej do XV wieku. Znany głównie z gramot na korze brzozowej, datowanych na XI–XV wiek.

Język staronowogrodzki i ponaddialektalny język staroruski pochodzą od wspólnego przodka, za który należałoby najpewniej wskazać nie prawschodniosłowiański, lecz prasłowiański. Włączanie języka staronowogrodzkiego do grupy języków wschodniosłowiańskich jest związane z późniejszymi kontaktami z resztą obszaru wschodniosłowiańskiego. Z drugiej strony, wielu slawistów wyjątkowe cechy staronowogrodzkiego wyjaśnia wcześniejszymi kontaktami z obszarem pralechickim, prałużyckim i częściowo prapołudniowosłowiańskim. Archaiczna toponimia nowogrodzka i dane leksykalno-statystyczne dotyczące staronowogrodzkiego wskazują na duże podobieństwo między nim a językami zachodniosłowiańskimiЖуравлев А. Ф. Лексико-семантическое моделирование системы славянского языкового родства. Москва: Индрик. 1994. стр. – 191..

Na przedziale od XIII do XV wieku odnotowano wyparcie dawnych, charakterystycznych dla obszaru nowogrodzkiego cech językowych, co było związane z nasilającymi się kontaktami między dialektami i kształtowaniem się późniejszego języka rosyjskiego. Proces ten przyspiesza w 1478 roku po przyłączeniu Republiki Nowogrodzkiej do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Język staronowogrodzki dzieli się na szereg niezależnie rozwijających się dialektów, które włączyły się w ogólnoruskie kontinuum dialektalne. Język staronowogrodzki miał znaczący wpływ na rozwój dialektów północnorosyjskich, niektóre jego archaiczne cechy zachowały się też w dialektach środkoworosyjskich, przede wszystkim w dialekcie pskowskim.

Język staronowogrodzki charakteryzował się szeregiem różnic względem literackiej formy języka staroruskiego i pod pewnymi względami także względem wszystkich pozostałych języków słowiańskich. Najważniejsze cechy fonetyczne to: realizacja prasłowiańskiego *ě w postaci szerokiej samogłoski; przejście *TorT > TorəT lub Tor°T (prawdopodobnie także *TroT); przejście *ТъrT > ТъrъТ, ТrъТ lub ТъrъТ ; brak skutków drugiej i trzeciej palatalizacji spółgłosek tylnojęzykowych. W przypadku morfologii należy wskazać przede wszystkim wytworzenie się końcówki -e w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego odmiany o-tematycznej.

W historii języka staronowogrodzkiego w epoce piśmiennej wyróżnia się dwa okresy, oddzielone procesem zanikiem jerów słabych – wczesnostaronowogrodzki (od XI do początku XIII wieku) i późnostaronowogrodzki (od połowy XIII do XV wieku). Zabytki języka staronowogrodzkiego powstawały w cyrylicy (napisy głagolickie również były spotykane w Nowogrodzie, ale są krótkie i nie zawierają charakterystycznych cech językowych). Język staronowogrodzki jest reprezentowany przez jedne z najstarszych tekstów słowiańskich (zaraz po języku staro-cerkiewno-słowiańskim).

Obszar użycia mały|366x366px|Europa Wschodnia pod koniec IX i na początku X wieku Język staronowogrodzki był używany w dawnym Nowogrodzie i na przyległych obszarach ziemi nowogrodzkiej. Powstał na obszarze leżącym w okolicy jeziora Ilmen, w dorzeczach rzek Wołchow i Szełoń, a także w dorzeczach dolnego i środkowego biegu rzek Msta i Łować. Szerszy zakres użycia obejmował także dorzecze rzeki Wielikaja i okolice Jeziora Pskowskiego. Znaczna część obszaru osadnictwa użytkowników języka staronowogrodzkiego była otoczona obszarami użycia języków i dialektów plemion ugrofińskich: Wotów, Iżorów, Wesi (na północy), Merii (na wschodzie), Estów (na północny zachód od Pskowa). Na południe od tego obszaru zamieszkiwało wschodniosłowiańskie plemię Kriwiczów, a na południowy zachód bałtyckie plemię Łatgalów. Od VIII wieku obszar języka starononowogrodzkiego zaczął się rozszerzać – znad Ilmenu jego użytkownicy przenieśli się na wschód do ujścia Oka do Wołgi.

Historia języka Pochodzenie Szereg zjawisk językowych odnotowanych w języku staronowogrodzkim pochodzi bezpośrednio z epoki języka prasłowiańskiego. Najprawdopodobniej język ziemi nowogrodzkiej opierał się na dialektach, które rozwinęły się i powstały niezależnie od reszty właściwego wschodniosłowiańskiego obszaru językowego. Już w początkowym okresie izolacji wschodniej gałęzi języka prasłowiańskiego (w VI-VII wieku) można przeciwstawić dialekt północno-wschodniosłowiański, na podstawie którego rozwinął się później język staronowogrodzki do dialektu południowo-wschodniosłowiańskiego, który jednoczył resztę wschodniosłowiańskiego obszaru słowiańskiego. Z tego powodu nie można uznać mowy Dawnego Nowogrodu za jeden z odłamów języka staroruskiego, który formował się od IX wieku. Najwidoczniej jednak miało miejsce późniejsze zbliżenie się języka staronowogrodzkiego z innymi dialektami wschodniosłowiańskimi, co było związane ze zjednoczeniem ich użytkowników w jednym państwie (z centrum w Kijowie).

Istnieją co najmniej dwie hipotezy tłumaczące izolację tego języka na wschodniosłowiańskim obszarze językowym. Według jednej z nich, cechy języka staronowogrodzkiego mogły się rozwinąć w ramach wschodniosłowiańskiej wspólnoty językowej – obszar staronowogrodzki był peryferiami właściwego wschodniosłowiańskiego obszaru językowego, powstawały na nim innowacje (często pod wpływem innych języków) oraz były zachowywane dawne, pochodzące z doby prasłowiańskiej archaizmy (co się niekiedy działo wspólnie z innymi dialektami wschodniosłowiańskimi), co wykształciło charakterystyczny język staronowogrodzki. W ramach tego stanowiska wielu badaczy zauważa jednak, że archaiczna nowogrodzka toponimia i dane leksykalno-statystyczne języka staronowogrodzkiego wskazują na oczywiste związki z obszarem zachodniosłowiańskim. Inna hipoteza zakłada, że dialekt prapółnocno-wschodniosłowiański uformował się przy ścisłych kontaktach językowych z dialektem pralechickim i prałużyckim. Być może język staronowogrodzki nie pochodził z grupy wschodniosłowiańskiej i początkowo był bardziej związany z obszarem językowym zachodniosłowiańskim niż wschodniosłowiańskimХабургаев Г. А. Этнонимия «Повести временных лет» в связи с задачами реконструкции восточнославянского глоттогенеза. – М.: Изд-во МГУ, 1979. стр. 108–119.. mały|lewo|300x300px|Kultura długich kurhanów pskowskich na mapie bałtyckich i słowiańskich kultur archeologicznych V-VII wieku

Kształtowanie się i rozwój cech dialektalnych W epoce przedpiśmiennej język staronowogrodzki charakteryzował się co do zasady cechami wschodniosłowiańskimi, które powstały lub ostatecznie ukształtowały się na przedziale od VIII do XI wieku. Były to m.in. pełnogłos, nagłosowe ro- i lo- (z prasłowiańskich *orT, *olT), nagłosowe o- na miejscu prasłowiańskiego *(j)e, podobny rozwój prasłowiańskich samogłosek nosowych, akcent ruchomy.

We wczesnym okresie rozwoju język staronowogrodzki charakteryzuje się takimi cechami jak cokanie, tj. przejście *č > c (na całym obszarze), w dialektach zachodnich i pskowskich – przejście *TorT > TorəT lub Tor°T (być może i *TroT); brak skutków drugiej i trzeciej palatalizacji (przede wszystkim dla *x); przejście *ТъrT > ТъrъТ, ТrъТ lub ТъrъТ ; realizacja prasłowiańskiego *ě jako samogłoski szerokiej; uformowanie się końcówki -е w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego odmiany o-tematycznej. Głównie w strefie gwary pskowskiej, obserwuje się charakterystyczne kontynuanty prasłowiańskich *tj, *dj, * sj, *zj w ogólnym przypadku i jako część kombinacji * stj, *zdj oraz przejście grup *tl, *dl w kl, gl. W strefie dialektu wschodnionowogrodzkiego procesy fonetyczne i morfologiczne rozwijały się podobnie jak w ponaddialektalnym języku staroruskim.

Izolacja ziemi nowogrodzkiej od reszty państwa staroruskiego w okresie rozbicia dzielnicowego przyczyniła się do integracji w jej granicach odmiennych dialektów zachodnionowogrodzkiego i wschodnionowogrodzkiego, a także umożliwiła zachowanie archaicznych staronowogrodzkich cech językowych i dalszego rozwoju języka.

Okres późnostaronowogrodzki rozpoczął się utratą jerów słabych.

W okresie do XIII wieku, tj. po zakończeniu procesu zaniku jerów słabych (XI–XII w.), któremu towarzyszył wzrost różnic dialektalnych na obszarze wschodniosłowiańskim, Chaburgajew wyróżnia pięć stref dialektowych: północno-zachodnią, północno-wschodnią, środkową, południowo-zachodnią i południową. Dialekty Nowogrodu i Pskowa, które tworzą obszar północno-zachodni, zachowały zwartą wymowę [g] (podobnie jak obszar północno-wschodni), podczas gdy szczelinowe [γ] rozwinęło się w pozostałych dialektach; zachowało się także charakterystyczne cokanie, które wśród dialektów staroruskich znane jest tylko w niektórych dialektach obszaru północno-wschodniego, a także szeregi spółgłosek tylnojęzykowych i palatalizowanych /x/:/x’/, /k/:/k’/, /g/:/g’/. W zachodniej części obszaru północno-zachodniego (dialekt pskowski) zachowane są grupy /gl/, /kl/, w przeciwieństwie do typowe na obszarze wschodniosłowiańskim /l/. Oprócz tego dla północno-zachodniej strefy gwarowej charakterystyczne były następujące cechy:

wokalizm z wieloma samogłoskami rzędu środkowo-górnego: /ê/ i /ô/ (samogłoski te zostały utracone w północno-wschodnich i centralnych ugrupowaniach dialektów); stwardnienie końcowych spółgłosek wargowych po opadnięciu spółgłosek zredukowanych: сем’ > сем „siedem”, jak w południowo-zachodniej i południowej strefie gwarowej (miękkie wargowe na końcu wyrazu zachowane w obszarze północno-wschodnim); rozwój długich miękkich spółgłosek w miejsce kombinacji z /j/: плат’jе > плат’:е „sukienka”, podobny rozwój odnotowano w południowo-zachodniej i południowej strefie gwarowej, w obszarze północno-wschodnim kombinacje spółgłoskowe bez asymilacji /j/ zostały zachowane; sonantyzacja dźwięcznych spółgłosek zwartych zębów i warg w połączeniu z sonornymi identycznymi w miejscu powstania: одно > он „jeden”; обман > ом „oszustwo”.

Język staronowogrodzki wychodzi z użycia po przyłączeniu ziemi nowogrodzkiej do Księstwa Moskiewskiego w 1478 roku (jednocześnie niektóre cechy zaczęły zanikać jeszcze wcześniej, na przykład końcówka -e w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego).

Jednocześnie wzajemne oddziaływanie dialektów nowogrodzkich z dialektami typu rostowsko-suzdalskimi przyczyniło się do pojawienia się szeregu zjawisk pochodzenia nowogrodzkiego w języku centrum obszaru wielkoruskiego. Według Zalizniaka wpływ nowogrodzki znalazł odzwierciedlenie we współczesnym rosyjskim języku literackim w takich cechach, jak:

brak oboczności spółgłosek /k/:/c/, /g/:/z’/, /x/:/s’/ w formach np. на руке, на ноге, на сохе, секи, помоги (por. strus. на руцѣ, на нозѣ, на сосѣ, сеци, помози); obecność końcówki -а w kombinacjach jak два лета (por. strus. двѣ лѣтѣ); rozpowszechnienie trybu rozkazującego na -ите typu берите, несите, помогите (por. strus. берѣте, несѣте, помозѣте); rozpowszechnienie imiesłowów na -я typu беря, неся (por. strus. беры, несы).

Źródła i literatura mały|330x330px|Gramota na korze brzozowej nr 155 (fragment). Ze zbiorów Państwowego Muzeum Historycznego w Moskwie. Język staronowogrodzki jest reprezentowany przez jedne z najstarszych tekstów pisanych powstałych w językach słowiańskich. Głównym źródłem do jego badań są gramoty na korze brzozowej znalezione w Nowogrodzie i innych miastach tego obszaru (Psków, Stara Russa, Torżok) i datowane na XI-XV w. Pierwsze gramoty znaleziono w 1951 roku. Teksty listów z kory brzozowej pisane są najczęściej czystym dialektem, tylko czasami z wpływem naddialektalnych norm staroruskich lub cerkiewnosłowiańskich. Ponadto na przedmiotach znajdują się inskrypcje (w szczególności na drewnianych „cylindrach” poborców podatków) oraz dopisy na marginesach ksiąg kościelnych z tego samego okresu. Dla rekonstrukcji języka staronowogrodzkiego pośrednie znaczenie mają dane toponimiczne i opisy współczesnych dialektów rosyjskich, powszechnych na terenie ziemi nowogrodzkiej, w tym na terenach późnej kolonizacji.

Charakterystyka języka Fonetyka i fonologia