Multipla skleroza (MS), () je neurodegenerativno oboljenje i autoimuna bolest koja prvenstveno „napada“ belu masu centralnog nervnog sistema. Kompleksna patogeneza multiple skleroze obuhvata inflamaciju i potencijalne fokalne lezije koje su u vezi sa heterogenim, često destruktivnim patološkim promenama diseminovanim u beloj masi centralnog nervnog sistema..
Multipla skleroza zahvata aksone, dugačke produžetke nervne ćelije, na kojima pojedini delovi mijelinskog omotača zapaljenjski reaguju i propadaju. Stoga se multipla skleroza smatra zapaljenjskom, demijelinizirajućom bolešću izazvanom imunološkim promenama nepoznate etiologije. Kad je određeni deo mijelinskog omotača zapaljen i oštećen, prenošenje impulsa kroz akson je poremećeno, usporeno ili isprekidano, zbog čega poruke iz mozga dolaze na „cilj“ sa zakašnjenjem, „greškama“ ili ih uopšte nema (izostaju). Bolest je vrlo promenljivog toka, ispoljava se neurološkim simptomima i znacima i karakterišu je česta pogoršanja različitog stepena, koja se smenjuju sa naglim poboljšanjem kliničke slike (remisija bolesti). Nastanak multiple skleroze prate mnogi poremećaji različitog stepena, od blage ukočenosti i otežanog hodanja, do potpune oduzetosti, slepila, itd.
U svetu od multiple skleroze boluje oko milion ljudi i to uglavnom u razvijenim zemljama sveta. Bolest je nešto češća kod žena nego kod muškaraca (3:2). Po svojoj frekvenciji, hronicitetu i tendenciji javljanja kod mlađe populacije MS je jedan od vodećih uzroka invaliditeta.
Istorijat мини|десно|250п|Crtež iz Šarkoove knjige koji prikazuje lezije kod multiple skleroze moždanog stabla i kičmene moždine, iz 1838. Ovo je jedna od prvih anatomskih ilustracija MS
Jedan od prvih medicinskih opisa multiple skleroze dao je Vilijam Makenzi (1791—1886), škotski oftalmolog, opisavši slučaj dvadesettrogodišnjeg muškarca kojem je prvi simptom bolesti bio poremećaj vida, a pomoć u Londonu je potražio nakon pojave paralize. Ubrzo su se kod ovog bolesnika razvili i poremećaj govora (dizartrija) i urinarna inkontinencija (nemogućnost zadržavanja mokraće). Svi simptomi bolesti nestali su nakon dva meseca, ali su se, znatno pojačani, ubrzo ponovo pojavili.
Multiplu sklerozu, kao posebnu bolest, prvi put je 1868. opisao francuski neurolog Žan Marten Šarko (Jean-Martin Charcot, 1825—1893).Berrios, GE., Quemada, JI. Multiple Sclerosis. The History of Clinical Psychiatry, 1995, s. 174—192. Patološke nalaze u svojim istraživanjima multiple skleroze Šarko naziva skleroza sa plakovima (). Tri osnovna simptoma multiple skleroze, koja su poznata pod opštim nazivom , tremor i „pevajući“ govor - dizartrija (što nije tipično samo za multiplu sklerozu). Kod ovih bolesnika Šarko je primetio i promene u kognitivnim funkcijama opisavši ih kao „značajno slabljenje pamćenja“ i „lagani gubitak ideja“ . Gazette des hopitaux,
I drugi stručnjaci pre Šarkoa opisivali su simptome, ilustrovali promene i kliničku sliku multiple skleroze. Najznačajniji među njima su britanski profesor Robert Karsvel (1793—1857) i francuski profesor anatomske patologije Žan Krivije (1791—1873), ali nijedan od njih nije opisao multiplu sklerozu kao zasebnu bolest. Nakon Šarkoovog opisa multiple skleroze, posebne slučajeve ove bolesti opisali su još i Ežen Devik (1858—1930), Jožef Balo (1895—1979), Pol Ferdinand Šilder (1886—1940) i Oto Marburg (1874—1948).
Jedan od prvih književnih opisa multiple skleroze nalazimo u dnevniku Fridriha Augusta Estea (1794—1843). Este je od multiple skleroze oboleo u dvadeset osmoj godini života, a prvi simptom je bio smanjenje oštrine vida:. Cambridge
Međutim, ubrzo su se javili mnogi tipični simptomi bolesti kao što su dvostruke slike, slabost nogu i obamrlost:
Epidemiologija мини|лево|upright=1.7|Mapa sveta koja pokazuje da rizik (učestalost) MS, raste sa porastom udaljenosti od ekvatora;
Multipla skleroza se može pojaviti u svakom životnom dobu, mada se najčešće javlja između 20. i 40. godine života. Trenutno u svetu oko 2,5 miliona ljudi boluje od ove bolesti. Multipla skleroza se obično pojavljuje kod odraslih osoba u tridesetim godinama, ali je njena pojava moguća i kod dece mlađe od 15 godina. Kod dece, odnos oboljevanja od ove bolesti između polova može biti 3:1 (tri devojčice na jednog dečaka).Brissaud, O., Palin, K., Chateil, JF., Pedespan, JM. . Arch Pediatr, 2001, god. 9, br. 8. Primarno progresivni podtip bolesti je češći kod obolelih osoba počev od pedesete godine života. Kao i kod mnogih autoimunih bolesti, procenat obolelih od multiple skleroze viši je u ženskoj populaciji, s tendencijom rasta. Kod dece, odnos obolelih među dečacima i devojčicama je još izrazitiji (3:1), dok iznad pedesete godine starosti, multipla skleroza zahvata muškarce i žene gotovo podjednako.
Kod multiple skleroze postoji epidemiološki vidljiva razlika u oboljevanju između stanovnika južne i severne hemisfere, a bolest se ređe javlja kod stanovnika koji žive u blizini ekvatora. Multipla skleroza je pet puta učestalija u klimatskim uslovima koji vladaju u severnim delovima Sjedinjenih Američkih Država, Kanadi i Evropi nego u tropskim regijama i na Dalekom istoku. Klima, sunce i uzimanje vitamina D, navode se u brojnim istraživanjima kao mogući razlozi postojanja razlike u učestalosti MS u odnosu na geografsku širinu. Međutim, postoje i neka važna odstupanja između severa i juga, kao i promene u stopama prevalence tokom vremena. U celini gledano, ovaj trend se polako sve više gubi. To znači da se ostali faktori, kao što su brojni ekološki faktori okoline i genetika, trebaju uzeti u obzir pri tumačenju porekla multiple skleroze u današnje doba. U pojedinim regijama, koje karakteriše veća učestalost multiple skleroze, neke etničke grupe imaju niži rizik razvoja bolesti. Tu spadaju; Semićani, Turkmeni, američki Indijanci, kanadski Huteriti, Afrikanci, i novozelandski Maori.,
Najugroženiji narodi i rase od multiple skleroze su evropski narodi. Ugroženost je manja kod crne rase za 50%, dok je prevalenca MS najniža kod mongoloidnih naroda.. 2. izdanje}- 2000 Najveću prevalencu multiple skleroze u svetu imaju stanovnici Škotske.
Ekološki faktori kojima je organizam bio izložen u detinjstvu mogu imati veći uticaj na eventualnu pojavu i dalji tok multiple skleroze kod obolele osobe u njenom kasnijem životnom razvoju. Nekoliko studija sprovedenih kod migranata pokazuje da ako se migracija dogodila pre 15. godine starosti, ona stvara predispoziciju za razvoj multiple skleroze. Ako se migracija desila nakon 15. godine starosti, migrant zadržava osetljivosti zemlje svog porekla.
Na pojavu multiple skleroze takođe utiče godišnje doba u kom se osoba rodila. Zbog nedovoljne izloženosti suncu i oskudnog generisanja i unosa vitamina D, pojava multiple skleroze je učestalija kod osoba rođenih u manje sunčanim mesecima.
Prema istraživanjima sprovedenim u Holandiji, stres povećava rizik od pogoršanja postojećih ili pojave novih simptoma bolesti, što direktno utiče i na uvećanje stepena invalidnosti bolesnika. Kod 73 bolesnika sa MS čiji su razvoj lekari redovno pratili, zabeleženo je 457 stresnih događaja (koji su uključivali stres na poslu, finansijske probleme ili smrt nekog od bliskih članova porodice). Nakon tih događaja, zabeležena je pojava 134 pogoršanja kod 56 bolesnika, i 136 infekcija kod 57 bolesnika. Stres je bio povezan sa dvostruko većim rizikom od pogoršanja postojećih ili pojave novih simptoma bolesti, ali u ovoj studiji nije bilo dokaza o pogoršanju infekcija posle stresnih dogadaja. Posećeno;jun 2010.
Mortalitet
Kod bolesnika koji nemaju teške simptome ili znake bolesti, stopa mortaliteta nije značajno uvećana. Prosečan životni vek bolesnika sa multiplom sklerozom je šest do deset godina kraći nego kod zdravih osoba, i prvenstveno zavisi od životnog doba (starosti) bolesnika u momentu pojave prvih simptoma bolesti. U poslednjih nekoliko desetina godina, na osnovu brojnih izveštaja iz mnogih zemalja sveta, primećen je značajan pad smrtnosti od multiple skleroze.
Etiologija Uzrok nastanka multiple skleroze i pored mnogobrojnih savremenih istraživanja, nije poznat. Smatra se da je oštećenje tkiva u MS posledica abnormalnog odgovora na jedan ili više antigena mijelina koji se dešava kod genetički predisponiranih osoba, a posle izlaganja još neidentifikovanim faktorima spoljne sredine. Zato razne teorije pokušavaju da objasne uzrok nastanka multiple skleroze kombinacijom poznatih podataka o simptomima bolesti i brojnim istraživanjima. Prema dosadašnjim saznanjima njena pojava je najverovatnije rezultat interakcije (kombinovanog dejstva) ekoloških faktora sredine i genetičke predispozicije, međutim do danas ovi faktori nisu jasno definisani. центар|450px
1. Nasledni faktori мини|десно|200п|HLA regija hromozoma 6. Promena u ovoj regiji povećava verovatnoću oboljevanja od MS. Iako multipla skleroza nije nasledna bolest, kod ovih bolesnika postoji određena nasledna sklonost u pogledu načina razvoja bolesti. Ako među najbližim rođacima ima obolelih od MS, osoba iz te porodice poseduje 1-3% veću verovatnoću za dobijanje bolesti. Rizik oboljevanja od MS je veći među rođacima osobe sa bolešću nego u opštoj populaciji, a posebno je izražena kod braće i sestara, roditelja i dece. Kod jednojajčanih blizanaca, verovatnoća da će i drugi dobiti multiplu sklerozu je oko 30%. Kod dvojajčanih blizanaca ta verovatnoća je oko 4%, a kada je jedan od blizanaca ženskog pola i manja. Činjenica da jednojajčani blizanci ne oboljevaju u 100% slučajeva, pokazuje da bolest nije isključivo genetički uslovljena. Ova činjenica ukazuje na značaj tzv. genetičke predispozicije koja se nalazi pod kontrolom više gena. Pored toga najveći rizik od oboljevanja nose rođena braća i sestre, dok je rizik mnogo manji za njihovo potomstvo.
Osim porodičnih karakteristika, prisustvo specifičnih gena je povezano sa MS. Razlike su u ljudskom leukocitnom antigenu (-{HLA}-). Specifični sastav -{HLA}- grupe gena u hromozomu 6, koji služi kao glavni histokompatibilni kompleks -{MHC}- kod ljudi, se zna da ima uticaja na verovatnoću oboljevanja od MS.
Najpouzdaniji dokaz za to je povezanost između MS i specifičnih genskih promena, ekspresije antigena klase -{II}- glavnog histokompatibilnog kompleksa -{(MHC}- - ) na ćelijama u predelu lezije, definisanih kao -{DR15}- i -{DQ6}-., Druga istraživanja su pokazala zaštitno dejstvo pojedinih gena, kao što su -{HLA-C554}- i -{HLA-DRB1}-*11. Nedavne populaciono-genetičke studije, pokazale su postojanje 8 do 10 još neizdvojenih genskih lokusa, potencijalnih kandidata za MS.
Kada se na kraju 16 gena (CD58, RGS1, CXCR4, IL12A, IL7R, PTGER4, HLA B, HLA DRB1, OLIG3/TNFAIP3, IL2RA, ZMIZ1, CD6, TNFRSF1A, MPHOSPH9, CLEC16A, IRF8) koji su do sada pokazali najveći stepen povezanosti sa MS dovedu u vezu sa navedenim poznatim faktorima sredine dobije se vrednost koja umereno može predvideti rizik od nastanka MS.
Međutim, navedena ispitivanja i dalje ne mogu predvideti nastanak i tok bolesti. Zato se danas smatra da je genetička osnova MS rezultat interakcije između brojnih činilaca (još nedovoljno jasne) povećane osetljivosti i, mogućeg, postojanja gena otpornosti. Imunološki, epidemiološki i genetički dokazi podržavaju stav da je izloženost genetički predodređene osobe faktoru ili faktorima okoline tokom detinjstva (možda nekim od uobičajenih virusa) vremenom dovodi do imunoposredovane inflamatorne demijelinizacije.
2. Zapaljenjski faktori Genetička predispozicija može objasniti samo deo epidemioloških razlika u učestalosti MS, kao što su visoka učestalost bolesti u nekim porodicama, odnosno smanjeni rizik zavisnosti o genetičkim uticajima kod udaljenih srodnika, ali ne objašnjava pojavu MS u drugim slučajevima, kao što su promene u riziku oboljevanja koje nastaju tokom migracija pojedinih osoba u ranim godina života.