Le maladìe trasmëttùe sessualment (MTS), ciamà ëdcò anfession sessuaj (IST), a son n'ansema d'anfession ch'as trasmëtto prinsipalment për mojen ëd contat sessual (vaginal, anal, oral). A peulo esse causà da bateri, virus, fonz o parassit e a colpisso tant òm che fomne, con efet da leger a motobin grev.
Tipo comun
Tra le MTS pì frequente a-i son: HIV/AIDS: Causà dal virus ëd l'imunodeficiensa uman-a, a dësbloca ël sistema imunitari. Clamidia (Chlamydia trachomatis): Anfession batérica soes sensa sìntom, ma ch'a peul causé sterilità. Gonorrea (Neisseria gonorrhoeae): Bateri ch'a càusa secresio uretral, dolor e complicanse ai òrgan reprodutiv. Sifilis (Treponema pallidum): Bateri ch'a passa për stadi (ùlser, dann a organ). HPV (Virus dël papilloma uman): A peul porté a condilòma o càncher ëd l'ùter. Herpes genitaj (HSV-2): Bolie dolorose ant la zòna genital. Epatite B: Trasmëttùa për sangh o fluid sessuaj, a càusa dësrang ant ël fìdich. Trichomoniasis (Trichomonas vaginalis): Parassit ch'a càusa secression e dësturb uretraj.
Cause La transmission a peul rivé për: Contat diret con ulcerassion, bava o sangh durant ij rapòrt sessuaj. Scàmbi d'oget contaminà. Trasmission da mare a fieul durant part o latassion. Trasfusion ëd sangh (ràir, con contròj modern).
Fator d'arzigh: Multipl partner sessuaj. Protession nen dovrà (preservativ). Consum d'alcòlich o droga ch'a ridùo ël contròl.
Sìntom A peulo varié, ma a comprendo: Secression anòrmaj da la vagina o l'uretra. Bolie, ulcerassion, o veruche ant la zòna genitaj o oraj. Dolor durant la minsion o ij rapòrt. Sangh ant ël sperma o pèrdite sanghin-e nen regolar. Frev, gangi infiamà, erussion cutanee.
Atension: tante MTS a peulo esse asintomàtiche, visadì sensa segn esterior.
Diagòstich Esam fìsich dle part anatòmiche. Test dël sangh (për HIV, sifilis, epatite). Anàlisi dla bava o urinari (për clamidia, gonorrea). Coltura o PCR për identifiché l'agent patògen.
Tratament A dipend da la causa: Bateri (clamidia, gonorrea, sifilis): Antibiòtich com azitromicina o penissilin-a. Virus (HIV, herpes): Antiviràj për controlé ij sìntom (es. terapìa antiretroviraj për l'HIV). Parassit (trichomoniasis): Farmach com ël metronidazol. Prevension dle complicanse: Screening regolar për l'HPV, vacinassion.
Prevension Dovré ël preservativ (mas-cc o feminin) për minca rapòrt. Vacin: Esist për HPV e epatite B. Test regolar për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin. Comunicassion onesta con ij partner. Evité lë scàmbi d'utiss penetrativ.
Stòria Le MTS a son documentà già ant l'antichità (es. la sifilis a l'é stàita descrivùa dël sécol XV). Con la globalisassion, le MTS a son ëspantiasse an tut ël mond. L'ariv dj'antibiòtich (1940) e dle terapie antiviraj (1980) a l'ha ridovù la mortalità, ma le resistense e l'assensa ëd vacin për vàire virus a resto na minassa.
Complicanse Se nen tratà, a peulo porté a: Sterilità (clamidia, gonorrea). Artrite, problema cardìach (sifilis). Càncher ëd l'ùter, dël fìdich, o dël canal anaj (HPV, epatite). Mòrt (HIV/AIDS, epatite B nen controlà).
Riferiment (EN) Workowski, K.A. (2021). "Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines". Morbidity and Mortality Weekly Report.
Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI