L'AIDS (Sìndrom d'Imunodeficiensa Acquisìa) a l'é na condission causà dal Virus ëd l'Imunodeficiensa Uman-a (HIV). A bloca gradualment ël sistema imunitari, rendend ël còrp vulneràbil a anfession e maladìe ch'a riesso nen a colpì con un sistema imunitàri san. Sensa tratament, l'AIDS a peul esse mortal.
Stòria
L'AIDS a l'é stàit identificà për la prima vira ant j'agn 1980, cand ëd cas dròlo ëd polmonite e sarcòma ëd Kaposi a son ëspantiasse ant le përson-e omosessuaj e tossicòman an jë Stat Unì. Dël 1983, ij siensià Françoise Barré-Sinoussi e Luc Montagnier a l'han isolà l'HIV, ël virus responsàbil. Ant ël 2008, a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Medzin-a. La pandemìa a l'ha causà pi ëd 40 milion ëd mòrt an tut ël mond.
Transmission
L'HIV as trasmëtt për mojen ëd: Contat sessual (vaginal, anal, oral) sensa preservativ. Sangh contaminà (scàmbi d'uje, trasfusion nen sicure). Da mare a fieul durant la gravidansa, ël part o l'alimentassion. D'utiss nen sterij (rasor, strument médich).
Atension: L'HIV as trasmëtt pa për aria, saliva, contat, o bagn.
Progression da HIV a AIDS
Anfession inissial: Sìntom simil a na influensa (frev, gangi infiamà) 2-4 sman-e dòp l'esposission. Fase crònica: Sensa sìntom për agn, ma ël virus a dëstrùv ij globoj bianch CD4. AIDS: Cand ël nùmer ëd CD4 a cala sota 200 célule/mm³ o a comparisso anfession oportuniste (es. polmonite da Pneumocystis??, toxoplasmosi, tubercolosi).
Sìmptom ëd l'AIDS
Frev e sudor noturn për pi ëd un méis. Pèrdita ëd péis e 'd fòrsa. Diarea crònica. Erosion ëd la pel (es. sarcòma ëd Kaposi). Anfession grav ch'as ripeto.
Diagòstich
Test HIV: Esam dël sangh për trové anticorp o antìgen dël virus. Cont ëd CD4: Për valuté ël sistema imunitari. Càrich viral: Për misuré la quantità ëd virus ant ël sangh.
Tratament
La Terapìa Antiretroviral (ART) a combin-a vàire meisin-e për: Bloché la replicassion dël virus. Arcupéré ël sistema imunitari (aument dij CD4). Evité la transmission a d'àutri.
Esempi ëd meisin-e: Tenofovir, Efavirenz, Dolutegravir. Atension: L'ART a va pijà për tuta la vita, ma a consent na speransa ëd vita normal.
Prevension
Preservativ: Usé për minca rapòrt sessual. PrEP (Profilassi Pre-Esposission): Meisin-e për chi a l'ha arzigh d'esposission. PEP (Profilassi Post-Esposission): Tratament d'emergensa dòp un contat rischios. Test regolar për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin. Evité scàmbi d'utiss penetrativ. Vacinassion contra j'anfession oportunìste (es. epatite B).
Sfide globaj
Stigmatisassion: Ancor ancheuj, ij malavi d'AIDS a son discriminà. Acession a le meisin-e: An pais pòvri, l'ART a l'é nen sempe disponìbil. Resistensa ai farmach: Càusa d'usagi nen regolar dle meisin-e.
Riferiment (EN) Gallo, R.C. (2006). "A reflection on HIV/AIDS research after 25 years". Retrovirology.
Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI