Una malaudiá (var. malaudia, malautiáLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, .) es una alteracion de l'estat de santat normau d'un organisme vivent. Se manifèsta per de simptòmas fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament biologic, mas un problema que tòca egalament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients.
La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la medecina. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças subrenaturalas o divinas. Venguet un fenomène naturau, observable e racionalament tractable a partir d'Ipocrates durant lo segle V avC. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'Atge Mejan, en particular Avicena, que melhoreren las coneissenças grecas. Puei, quilhs sabers fugueren transformats per la revolucion pasteuriana dau segle XIX qu'establiguet un liam entre los microorganismes e las malaudiás infecciosas.
Definicion
La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de santat normau d'un organisme vivent, se manifestant per de simptòmas fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) utiliza una definicion mai larja adoptada en 1947. Per ela, « la santat es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau ». Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament biologic, mas regarda egalament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú(fr) Silvia Bonino, Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie, De Boeck Supérieur, 2008, p. 19..
Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte culturau, istoric e sociau. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en Euròpa, l'obesitat fuguet pusleu valorizada durant lo periòde medievau, mas fuguet condamnada a partir de la Renaissença(fr) Georges Vigarello, Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle, Seuil, 2010).(fr) Florent Quellier, Gourmandise, Histoire d’un péché capital, Éditions Armand Colin, 2010.. Un autre exemple es la miopia qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas.
La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent patogèn tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos estrès cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa biologica. Per rendre compte de quela realitat, lo metge George L. Engel (1913-1999) prepauset en 1977 un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions biologicas, psicologicas e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá(en) George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », Science, vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat medicala, mas lo modèle biomedicau tradicionau contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras(en) A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », The American Journal of Psychiatry, vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039..
Istòria dau concepte
Las concepcions primitivas e anticas
Dins las societats primitivas e dins mai d'una civilizacion antica, la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession demoniaca, treble de l'òrdre cosmic, etc.)(fr) Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach religiós o magic fisat a de prestres, de chamans o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats medicalas, mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la Preïstòria. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la momia d'Ötzi(en) Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », Lancet, vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864..
La rompedura màger se faguet en Grècia pendent lo segle V avC emb Ipocrates (460-377 avC), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »(fr) Jacques Jouanna, Hippocrate, París, Fayard, 1992, 648 p.(fr) Laurent Ayache, Hippocrate, París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.(it) Alberto Jori, Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico, Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.. Sa teoria postulava que la santat era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs uman (sang, flegme, bila jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions divinas. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans racionaus.
Parallelament a la pensada grega, d'autras tradicions medicalas se desveloperen independentament en Asia. En Índia, la medecina aiurvedica, que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los doshas), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las patologias i es mai que mai mistic e espirituau(en) « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), The Oxford Illustrated Companion to Medicine, Oxford, Oxford University Press, 2001.. En China, la medecina tradicionala fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers 320 avC, de la prumiera version dau Huangdi Nei Jing (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo qi) e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter scientific es nul(fr) Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, Les médecines de l'Asie, Seuil, 1978.(en) « Hard to swallow », Nature, vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.(en) A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », International Journal of Epidemiology, vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092..
La medecina araba e medievala
thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb d'Avicena.
Pendent l'Atge Mejan, lo racionalisme grec fuguet transmés e enrichit per los metges arabes. Hunayn ibn Ishaq (808-873), Al-Razi (850-926), al-Zahrawi (936-1013), Avicena (980-1037) o enquera Averroès (1126-1198) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a traduire los textes antics e a los completar emb sas observacions e descubertas(fr) Raymond Le Coz, Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes, L'Harmattan, 2004.(en) George Saliba, Islamic Science and the Making of the European Renaissance, Cambridge, MIT Press, 2007.(fr) Abdurrahman Badawi, La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967, París, 1968.. L'òbra màger dau periòde fuguet lo Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb (« Canon de la Medecina ») d'Avicena que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde scientific. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de contagion e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'aiga o per lo sòu(fr) Paul Mazliak, Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam, Vuibert, 2004..
En Euròpa Occidentala, la medecina medievala demoret longtemps dominada per l'escolastica e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus(en) David C. Lindberg, Science in the Middle Ages, Chicago, University of Chicago Press, 1978.. Quò chamjet a partir de la Renaissença emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau racionalisme umanista. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas(fr) Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.. Lo Flamenc Andreas Vesalius (1514-1564) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'anatomia a Pàdoa, tornet introduire la practica de la disseccion per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions(fr) Henriette Chardak, Andréas Vesalius, chirurgien des rois, Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.. En despiech de l'oposicion daus mitans religiós, quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma Gabriele Fallopio (1523-1562), Ambroise Paré (1509-1590) o Paracelse (1493-1541)(fr) Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672.
La revolucion medicala moderna
thumb|right|Pintura de Louis Pasteur dins son laboratòri en 1885.