thumb|right|250px|Rebalaires blaus dins NGC 6937 L'astronomia es la sciéncia de l'observacion deis astres, que, per mai d'un biais d'observacions, establís l'origina, l'evolucion, lei proprietats fisicas e quimicas deis astres, la mecanica celèsta. Etimologicament, astronomia vòu dire (dau grèc αστρονομία = άστρον + νόμος).
L'astronomia es considerada coma la pus anciana dei sciéncias de l'umanitat. De nombrosei civilizacions despareissudas avián de bònei conoissenças en astronomia (sovent liadas a l'astrologia), que n'atrobam lei marcas de biais variats. Uei encara aquesta sciéncia existís. Encuei s'es popularizada près dau grand public. Un certan nombre d'astronòms amators juegan un ròtle dins aquesta disciplina, especialament per la descubèrta d'asteroïdes. L'astronomia es una dei rarei sciéncias que leis amators i pòdon encar jugar un ròtle important.
L'astrofisica es la branca de l'astronomia que determina lei fenomèns fisics deduchs de l'observacion deis astres. A l'ora d'ara, leis astronòms an totei une formacion chanuda en astrofisica e seis observacions son gaireben sempre estudiadas dins un contèxte astrofisic. Existís pasmens un cèrt nombre de cercaires e de cercairitz qu'estúdian exclusivament l'astrofisica. L'òbra deis astrofisicians es d'analisar de donadas d'observacions astronomicas e de ne deduire de fenomèns fisics.
Istòria
Preïstòria
thumb|Ceucle megalitic de Nabta Playa
L'astronomia es considerada coma la sciéncia pus anciana car d'observacions dau cèu son atestadas per l'arqueologia durant lo Neolitic. Tre aqueu periòde, lo caractèr ciclic deis equinòccis e dei sasons èra conoissut. De constellacions èran tanben estadas identificadas. En particular, abòrd d'edificis megalitics serián estats utilizats per d'observacions astronomicas. Per exemple, aquò èra benlèu una foncion de construccions importantas coma Nabta Playa (vèrs 4500-4000 avC) e Stonehenge (vèrs 3000 avC).
Antiquitat
thumb|right|Modèl geocentric de l'Antiquitat
A partir de l'Antiquitat, de documents escrichs permèton de seguir una partida deis observacions e dei sabers astronomics de mai d'una civilizacion. Fòrça civilizacions avançadas an desvolopat de tradicions astronomicas car l'observacion dau cèu èra importanta per l'agricultura, per lei celebracions religiosas e per assaiar de preveire lo futur (divinacion, astrologia...). L'astronomia primitiva foguèt donc sovent l'afaire de prèires. Lei sistèmas pus conoissuts – e pus desvolopats – son aquelei apareissuts en Sumèr, en Índia, en China e en Mesoamerica. L'astronomia sumeriana es fòrça importanta en causa de la qualitat de seis observacions e de son influéncia. D'efiech, inspirèt l'astronomia deis autrei regions de Mesopotamia, d'Egipte e, pus tard, de Grècia.
L'astronomia babiloniana a un ròtle important dins l'istòria de l'astronomia modèrnaFrancis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2001.Marguerite Rutten, La science des Chaldéens, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je n°893 », 1960.. D'efiech, leis astronòms babilonians integrèron rapidament d'otís matematics per assaiar de descriure e de preveire lo movement de certaneis objèctes celestiaus. Tanben, enregistrèron d'un biais sistematic lo movement d'objèctes importants coma lo Soleu e la Luna. Au sègle VIII avC, descurbiguèron la nocion d'ecliptica e imaginèron la premiera forma de zodiac. Pasmens, leis astronòms mesopotamians assaièron pas de cercar lei causas dei movements observats. Se contentèron de lei nòtar e d'assaiar de lei descriure d'un biais empiric.
La volontat de cercar de causas ai movements observats foguèt un deis apòrts majors de l'astronomia grèga. D'efiech, lei Grècs imaginèron de teorias e de modèls per descriure l'Univèrs e explicar seis observacions. Dins aquò, posquèron pas demostrar seis idèas, çò que menèt a l'aparicion de teorias divergentas coma lo geocentrisme d'EratostenesGermaine Aujac, « Astronomie et géographie scientifique dans la Grèce ancienne », Bulletin de l’Association Guillaume Budé, n° 32, decembre de 1973, pp. 441-461. e de PtolemèuGermaine Aujac, Claude Ptolémée, astronome, astrologue, géographe. Connaissance et représentation du monde habité, Comité des travaux historiques et scientifiques, 1993. ò l'eliocentrisme d'Aristarc de SamosAlberto Gomez, Decoding Aristarchus, Peter Lang Verlag, 2023.. Basat sus una gròssa quantitat d'observacions, lo sistèma de Ptolemèu s'impausèt a partir dau sègle I apC car permetiá d'observir de previsions pus fisablas que lei sistèmas fondats sus d'observacions de qualitat pus febla. Fòrça complèx, dominèt en Euròpa e en Orient Mejan fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'Edat Mejana
Pendent l'Edat Mejana, l'astronomia se desvolopèt pauc en Euròpa mai foguèt integrada dins lo percors academic classic (trivium e quadrivium). En revènge, conoissèt de desvolopaments dins lo monde arabi onte l'astronomia èra una sciéncia importanta de l'Edat d'Aur de l'islam. A respècte deis astronóms europèus, lei sabents arabis avián a disposicion fòrça obratges grècs e èran tanben en mesura de s'inspirar de resultats indians. En particular, Al-Farghani (805-880) descurbiguèt l'obliquitat de l'eclipticaRégis Morelon, « L'astronomie orientale (IXe-XIe) », dins Roshdi Rashed e Régis Morelon (dir.), Histoire des sciences arabes, vol. I : Astronomie, théorique et appliquée, Éditions du Seuil, 1997, pp. 39-40.. Lo filosòf Al-Kindi (801-873) escriguèt 16 libres d'astronomiaPeter Adamson, Al-Kindi, Oxford University Press, coll. "Great Medieval Thinkers", 2006.. A la fin dau sègle X, un important observatòri foguèt construch dins la region de Teheran. Pasmens, a la fin dau sègle XVI, l'importància de l'astronomia demenissèt dins lo monde arabopersan en causa de conflictes politics e d'una pèrda d'interès per la recèrca scientifica de part deis elèits politics.
Lo periòde modèrne
thumb|Modèl eliocentric de Copernic
A la fin de l'Edat Mejana, de contactes entre Europèus e Arabis permetèron la difusion dei conoissenças astronomicas grècoaràbias en EuròpaGeorge Saliba, « Seeking the Origins of Modern Science? », BRIIFS, vol. 1, n° 2, 1999.. En 1543, Copernic publiquèt sa teoria eliocentrica dau Sistèma Solar. Son modèl èra faus mai calculats a partir d'observacions recentas. Ansin, capitèt de donar de resultats pus precís que lo modèl geocentric de Ptolemèu. La tèsi eliocentrica s'impausèt alora rapidament en EuròpaAlexandre Koyré, La révolution astronomique : Copernic, Kepler, Borelli, Hermann, coll. « Histoire de la pensée », III , 1961.Owen Gingerich, Le Livre que nul n'avait lu – À la poursuite du « De Revolutionibus » de Copernic, Dunod, coll. « Quai des sciences », 2008.. La descubèrta dau sistèma jovian per Galilei e dei lèis dau movement d'un objècte en orbita per Kepler foguèron una etapa importanta dins aquela acceptacion. Enfin, lei trabalhs d'Isaac Newton permetèron de provesir la premiera explicacion teorica au movement dei planetas.
Lo periòde contemporanèu
thumb|Tir d'una sonda espaciala modèrna.
A partir dau sègle XVIII, lo perfeccionament deis instruments astronomics permetèt ais astronóms de multiplicar lei descubèrtas. En particular, en 1781, foguèt descubèrta Uranus, una planeta desconoissuda deis astronòms ancians. Ansin, comencèt l'exploracion dau Sistèma Solar, de la Via Lactèa e l'Univèrs. D'etapas importantas d'aqueu movement foguèt la descubèrta deis autrei galaxias e de la teoria de la relativitat. Foguèron acompanhadas per l'introduccion dau metòde scientific dins l'astronomia e per la perseguida dau melhorament dei mejans d'observacions. Au sègle XX, lo vòl espaciau permetèt d'explorar dirèctament leis objèctes dau Sistèma Solar e d'estudiar de raionaments electromagnetics diferents de la lutz visibla.
Leis objèctes celestiaus
L'astronomia es famosa per seis objèctes d'estudi. D'efiech, abòrd d'objèctes celestiaus son bèus e impressionants en causa de sei colors, de sa talha, de seis originas ò de sei dimensions. Lo caractèr misteriós de mai d'un fenomèn es tanben un factor d'atraccion poderós.
Uei, leis objèctes celestiaus son catalogats per leis astronòms per formar de classas contenent d'objèctes similars. De categorias novèlas son regularament creadas en foncion dei descubèrtas realizadas. Pòt tanben existir de classas teorias que correspòndon a d'objèctes prevists per de modèls fisics mai non observats. Per exemple, lei traucs negres fèron lòngtemps partida de classas teoricas.
+ Astronomia d'observacion Lo Sistèma Solar L'estelam leis ensignes leis estèlas que tomban l'astrometria la mecanica celèsta lo Soleu lei planetas leis asteroïdes lei meteòrs lei meteorits lei cometas la naissença deis estèlas la vida e l'evolucion deis estèlas la sequéncia màger la fasa giganta lei fasas finalas de l'evolucion estellara lei nanas blancas leis estèlas de neutrons lei pulsars leis estèlas estranhas lei traucs negres leis estèlas binàrias leis estèlas variablas + L'astronomia galactica L'astronomia extragalactica Autrei subjèctes liats lo Camin de Sant Jaume lo plan galactic leis exoplanetas lo mitan interestellar lei galaxias lei quasars lei traucs negres la cosmologia l'Univèrs leis ondas gravitacionalas l'astrobiologia l'astroquimia l'astrosociobiologia l'astrosociologia l'arqueoastronomia l'exobiologia
Lei mejans d'observacion e exploracion
Leis instruments optics
thumb|right|Telescòpi amator de tipe Newton
L'uelh nus
L'uelh uman es estat l'unic mejan d'observacion de la Preïstòria a la Renaissença. Uei, es encara « l'instrument » d'observacion de mai d'un amator ò curiós que regarda lo cèu. Se lei condicions son favorablas, es possible d'observar d'objèctes aguent una magnitud aparenta inferior a 8John E. Bortle, « Introducing the Bortle Dark-Sky Scale », Sky and Telescope, 2001, vol. 101, n° 2, p. 126.. Pasmens, aquela capacitat demenís regularament durant l'existéncia d'un individú. De mai, despend fòrça de la qualitat de l'environament (atmosfèra favorabla, pollucion luminosa febla...). L'uelh permet ansin de veire lo Soleu, la Luna, lei planetas e quauquei miliers d'estelas. Pòt tanben observar d'objèctes pus excepcionaus coma la Granda Nebulosa d'Orion, la Galaxia d'Andromèda e d'amàs d'estelas (amàs d'Ercules, Possiniera...) e de fenomèns transitòris coma lei passatges de cometas, leis intradas de meteòrs dins l'atmosfèra e leis aparicions « d'estelas novèlas » (nòvas, supernòvas...).
La luneta astronomica
La luneta astronomica es un instrument optic qu'utiliza de lentilhas. Apareissut en 1609, aqueu tipe d'instrument aguèt un ròtle important dins l'istòria de l'astronomia. Pasmens, uei, es sustot utilizat per leis amators. D'efiech, en delà d'un diamètre de 100 mm, una luneta es pus voluminosa qu'un telescòpi. Per exemple, la granda luneta de l'Observatòri de Niça, d'un diamètre de 76 cm, a una longor de 18 m. De mai, la fabricacion dei lentilhas es pus complèxa e costosa d'aquela dei miraus d'un telescòpi equivalentRichard Taillet, « Optique géométrique: MémentoSciences, Ce qu’il faut vraiment retenir ! Premier cycle universitaire – Prépas », De Boeck Supérieur, 2008..
Lo telescòpi
Lo telescòpi es l'instrument de basa de l'observacion astronomica. Utiliza un sistèma de miraus per collectar, concentrar e dirigir la lutz vèrs un sistèma optic compausat de lentilhas. Coma es lo sistèma de miraus que realiza la collècta e la concentracion, lo sistèma optic pòt èsser simple e relativament reduch. Divèrsei tipes de telescòpis existisson. Son definits per d'arquitecturas intèrnas diferentas. La pus conoissuda es probable aquela de Newton.
Lei filtres e lei captors