Хуманитарна интервенција — употреба или закана за употреба на воена сила од страна на држава (или држави) кон друга држава со намера да се стави крај на тешки или широко распространети кршења на човековите права во држават која не дала дозвола за употреба на сила. Хуманитарните интервенции имаат за цел да се стави крај на кршењата на човековите права на поединци кои не се граѓани на државата што интервенира. Обидите за воспоставување институции и политички системи за постигнување позитивни резултати на среден до долг рок, вклучувајќи одржување на мирот, градење на мирот и помош за развој, не спаѓаат под оваа дефиниција за хуманитарна интервенција.
Не постои една стандардна или правна дефиниција за хуманитарна интервенција. Сепак, постои општ консензус за некои од нејзините суштински карактеристики:Jennifer M. Welsh. Humanitarian Intervention and International Relations. Ed. Jennifer M. Welsh. New York: Oxford University Press, 2004.Alton Frye. 'Humanitarian Intervention: Crafting a Workable Doctrine.' New York: Council on Foreign Relations, 2000.
Хуманитарната интервенција вклучува закана и употреба на воени сили како централна карактеристика. Тоа е интервенција во смисла дека подразбира мешање во внатрешните работи на една држава со испраќање воени сили на територијата или воздушниот простор на суверена држава која не извршила акт на агресија против друга држава. Интервенцијата е одговор на ситуации кои не мора да претставуваат директни закани за стратешките интереси на државите, туку се мотивирани од хуманитарни цели.
Концептот на хуманитарна интервенција во обичајното меѓународно право датира од Хуго Гроциус и европската политика во 17 век. Сепак, тоа обичајно право е заменето со Повелбата на ООН, која забранува употреба на сила во меѓународните односи, под услов да има два исцрпни исклучоци: акција на Советот за безбедност на ООН преземена според Поглавје VII и самоодбрана од вооружен напад.Eaton, Jonah (2011). An Emerging Norm - Determining the Meaningand Legal Status of the Responsibility to Protect. (Michigan Journal of International Law vol. 32, iss. 4 (2010-2011), p. 765-804). “The idea of sovereignty as an instrument for the protection of the life and safety of subjects is at least as old as Hugo Grotius, who made "the first authoritative statement of the principle of humanitarian intervention - the principle that exclusiveness of domestic jurisdiction stops when outrage upon humanity begins."” Видот и фреквенцијата на хуманитарните интервенции драстично се променија од 19 век, со масовно зголемување на хуманитарните интервенции од крајот на Студената војна. Историски гледано, хуманитарните интервенции беа ограничени на спасување на сопствените граѓани во други држави или за спасување на етнички или религиозно слични групи (на пр. христијански земји кои интервенираат во име на христијани во нехристијански земји). Во текот на 20 век (особено по завршувањето на Студената војна), темите што се сметаа за достојни за хуманитарна интервенција се проширија надвор од религиозно и етнички сличните групи за да ги опфатат сите народи.
Темата на хуманитарната интервенција ја истакнува тензијата помеѓу принципот на државен суверенитет - дефинирачки столб на системот на ОН и меѓународното право - и еволуирачките меѓународни норми поврзани со човековите права и употребата на сила. Правното оправдување за хуманитарните интервенции без овластување од Советот за безбедност на ОН останува исклучително контроверзно. Постојат нормативни и емпириски дебати за нејзината легалност, етиката на користењето воена сила за одговор на кршењата на човековите права, кога треба да се случи, кој треба да интервенира, и дали е ефикасна. Неговата честа употреба по завршувањето на Студената војна им сугерираше на многумина дека во меѓународната политика се појавува нова норма на воена хуманитарна интервенција.Shashi Tharoor and Sam Daws. "Humanitarian Intervention: Getting Past the Reefs." World Policy Journal 2001.James Pattison, Humanitarian Intervention and the Responsibility to Protect: Who Should Intervene? Oxford: Oxford University Press, 2010.
Историја
Поимот хуманитарни интервенции, сфатени како интервенции во други држави за спречување на злоупотребите на човековите права, се забележува уште од 19 век. Научниците често ги идентификуваат интервенциите во Грчката војна за независност (1821-1829) како прва хуманитарна интервенција. Хуманитарната загриженост беше очигледна кога Велика Британија, Франција и Русија решително интервенираа во поморскиот ангажман кај Наварино во 1827 година за да обезбедат независност за Грците од Отоманската империја. Популарното мислење во Англија беше наклонето кон Грците (филхеленизам), делумно поради верувањето за грчкото потекло на класичното наследство на Западот. Познатиот поет Лорд Бајрон дури и се ограби за да им се придружи на грчките револуционери, додека Лондонскиот Филхеленски комитет беше основан за да им помогне финансиски на грчките востаници.
Во 1823 година, по почетната амбивалентност, министерот за надворешни работи Џорџ Канинг изјавил дека „кога цел народ се бунтува против својот освојувач, нацијата не може да се смета за пиратска, туку како нација во воена состојба“. Во февруари истата година, тој ја известил Отоманската Империја дека Обединетото Кралство ќе одржува пријателски односи со Турците само под услов вторите да ги почитуваат христијанските поданици на Империјата. Тој исто така одиграл инструментална улога во исходот од Протоколот од Санкт Петербург од 1826 година, во кој Русија и Велика Британија се согласиле да посредуваат меѓу Османлиите и Грците врз основа на целосна автономија на Грција под турски суверенитет. Кога ова не ја завршило војната, Канинг преговарал за следниов договор што на крајот довел до уништување на египетско-турската флота во Битката кај Наварино.Stavrianos, The Balkans since 1453, pp. 288–289.
Третманот на малцинствата под османлиска покровителство се покажа како богат извор на либерална агитација во текот на деветнаесеттиот век. Мултинационална сила под француско водство беше испратена во Либан за да помогне во враќањето на мирот по конфликтот меѓу друзите и маронитите во 1860 година, во кој илјадници христијански маронити беа масакрирани од страна на друзското население. По меѓународен протест, Отоманската империја се согласи на 3 август 1860 година да испрати до 12.000 европски војници за повторно воспоставување ред. Овој договор беше дополнително формализиран на конвенција на 5 септември 1860 година со Австрија, Велика Британија, Франција, Прусија и Русија.Just war or just peace?: humanitarian intervention and international law by Simón Chesterman p.32ff.
Во мај 1876 година, отоманските трупи почнаа да масакрираат невооружени агитатори за автономија во Бугарија, што доведе до Источната криза. Британците започнаа владина истрага за настаните, која потврди дека како дел од официјалната политика, Турците убиле најмалку 12.000 Бугари и уништиле околу 60 села. Во весниците почнаа да се појавуваат морничави извештаи, особено извештаите на истражувачкиот новинар Вилијам Томас Стед во „Нортерн Ехо“, а низ целата земја беа свикани протестни собири.
И покрај невидената демонстрација на силата на јавното мислење и медиумите, премиерот Бенџамин Дизраели остана непоколеблив практичар на реалполитиката и сметаше дека британските интереси лежат во зачувувањето на отоманскиот суверенитет во Источна Европа. Лорд Дерби, министерот за надворешни работи, не се согласи и ѝ телеграфира на Високата Порта дека „секое обновување на насилствата би било пофатално за Портата отколку губењето на битка“. Освен што даде строги совети и предлози за внатрешна турска реформа и правна заштита на малцинствата, владата на Дизраели не направи ништо. Сепак, прашањето ја потресе британската политика, а поранешниот премиер Вилијам Еварт Гладстон се врати од пензија за да води кампања против злосторствата. Во еден познат предизборен говор тој рече:
Сега нека Турците ги однесат своите злоупотреби, на единствениот можен начин, имено, со тоа што ќе се однесат сами. Нивните Заптии и нивните Мудири, нивните Блмхаши и Јузбашии, нивните Кајмаками и нивните паши, сите заедно, со багаж и багаж, се надевам дека ќе се исчистат од покраината што ја опустошиле и осквернавиле. Ова темелно отстранување, ова најблагословено избавување, е единствената репарација што можеме да ја направиме на тие купишта и купишта мртви, на нарушената чистота како на мајка и на девица и на дете; на цивилизацијата која е навредена и посрамена; на Божјите закони, или, ако сакате, на Алах; на моралното чувство на човештвото во целина.
Зголемените тензии меѓу Големите сили на почетокот на 20 век и меѓувоениот период доведоа до распаѓање на заедничката волја на меѓународната заедница за спроведување на размислувања од хуманитарна природа. Под покровителство на Лигата на народите беа направени обиди за арбитража и решавање на меѓународните спорови. Агресивните дејствија, како што се италијанската инвазија на Абисинија и јапонската окупација на Манџурија, беа осудени, но Лигата немаше решителност ефикасно да ја спроведе својата волја. Откривањето на Холокаустот од страна на сојузниците и последователните Нирнбершки судења на крајот од Втората светска војна предизвикаа значително менување на ставовите. По трагедиите во Руанда и на Балканот во 1990-тите, меѓународната заедница почна да дебатира за тоа како да реагира во случаите во кои човековите права се грубо и систематски прекршени. Особено, во својот Милениумски извештај од 2000 година, тогашниот генерален секретар на Обединетите нации Кофи Анан ги повика земјите-членки: „Ако хуманитарната интервенција е навистина неприфатлив напад врз суверенитетот, како треба да одговориме на Руанда, на Сребреница, на груби и систематски кршења на човековите права што ги навредуваат сите принципи на нашата заедничка човечност?“. Од крајот на Студената војна, интервенциите се користат сè повеќе, како што се бомбардирањето на Југославија од страна на НАТО и воената интервенција во Либија во 2011 година.
Филозофија на хуманитарната интервенција
Еден од првите застапници на должноста за хуманитарна интервенција за спречување на злосторства низ целиот свет беше викторијанскиот либерал Џон Стјуарт Мил, кој во својот есеј од 1859 година „Неколку зборови за неинтервенцијата“ напиша:John Stuart Mill (1859) A Few Words on Non-Intervention at the Online Library of Liberty
„Се чини дека не е мала потреба целата доктрина за немешање во странски нации да се преиспита, ако може да се каже дека досега воопшто се сметала за навистина морално прашање... Да се оди во војна за идеја, ако војната е агресивна, а не дефанзивна, е исто толку криминално како да се оди во војна за територија или приходи; бидејќи е исто толку малку оправдано да се наметнуваат нашите идеи врз другите луѓе, колку да се принудат да се потчинат на нашата волја во кој било друг поглед. Но, сигурно има случаи во кои е дозволено да се оди во војна, без самите да бидеме нападнати или загрозени со напад; и многу е важно нациите навреме да одлучат за тоа што се овие случаи... Да се претпостави дека истите меѓународни обичаи и истите правила на меѓународниот морал можат да важат помеѓу една цивилизирана нација и друга, и помеѓу цивилизираните нации и варварите, е сериозна грешка...."
Во 1859 година, Мил напишал дека и Алжир и Индија (двете биле под европска колонијална власт) биле населени со „варварски народи“. Оправдувањето на Мил за интервенцијата било отворен империјализам. Прво, тој тврдел дека со „варварите“ нема надеж за „реципроцитет“, меѓународен фундаментал. Второ, варварите се склони да имаат корист од цивилизираните интервентори, рекол Мил, наведувајќи ги римските освојувања на Галија, Шпанија, Нумидија и Дакија. Варварите,