Санџак ― историско-географски регион сместен во југозападниот дел на Србија и источниот дел на Црна Гора. Името Санџак потекнува од Новопазарскиот Санџак, поранешен отомански санџак (административна единица) основан во 1865 година.
Различни империи и кралства владееле со регионот. Во 12 век, Санџак бил дел од средновековната српска област и кнежевство Рашка. За време на владеењето на Отоманската Империја над Балканот, регионот стана важен административен округ, со Нови Пазар како административно средиште. Санџак бил под австроунгарска окупација помеѓу 1878 и 1909 година додека Отоманската Империја не ја вратила контролата врз регионот во 1909 година. Во 1912 година бил поделен меѓу Кралството Црна Гора и Кралството Србија.
Нови Пазар служи како економско и културно средиште во Санџак и е најнаселен град во регионот. Санџак има разновиден и сложен етнички и религиозен состав, со значајно муслиманско, православно и католичко население. Бошњаците го сочинуваат етничкото мнозинство во овој регион.
Етимологија Српскохрватскиот поим Санџак (латиница: Sandžak) е транскрипција на турскиот збор sancak (санџак, „покраина“). Кај Србите, областа е позната и како Санџак или како Рашка.
Географија Санџак се протега од југоисточната граница на Босна и Херцеговина до границите со Косово и Албанија на површина од околу 8.500 квадратни километри. Шест општини во Санџак се во Србија (Нови Пазар, Сјеница, Тутин, Пријепоље, Нова Варош и Прибој), а седум во Црна Гора (Пљевља, Бијело Поље, Беране, Петњица, Рожаје, Гусиње и Плав) . Понекогаш и црногорската Општина Андријевица е сметана за дел од Санџак.
Најнаселена општина во регионот е Нови Пазар (100.410), додека други големи општини се: Пљевља (31.060), и Прибој (27.133). Во Србија, општините Нови Пазар и Тутин се дел од Рашкиот Округ, додека општините Сјеница, Пријепоље, Нова Варош и Прибој, се дел од Златиборскиот Округ.
Историја
Отоманска власт
Српското Деспотство било освоено од Отоманската Империја во 1455 година. За време на османлиското време, многу жители го прифатиле исламот. Менувањето на верата била предизвикана од голем број фактори, главно економски бидејќи муслиманите плаќале пониски даноци. Муслиманите исто така биле привилегирани во споредба со христијаните, кои не биле во можност да работат во администрацијата или да сведочат на суд против муслиманите. Вториот фактор кој придонел за исламизацијата биле православното население што зборувало словенски било протерано на север, додека другите христијани и муслимани биле протерани на османлиската територија. Земјата напуштена од Србите ја населиле население од соседните области кои или биле или станале муслимани во Санџак. Големи преселби се случиле во текот на 18 и 19 век. Третиот фактор на исламизацијата била географската местоположба на Санџак, што му овозможило да стане трговско средиште, олеснувајќи ја исламизацијата меѓу трговците. Племенските преселби во Санџак придонеле за неговата историја и идентитет заедно со културата. лево|мини| Новопазарскио Санџак во 1878 година. Втората половина на 19 век била многу важна во однос на обликувањето на тековната етничка и политичка состојба во Санџак. Австроунгарија го поддржала одвојувањето на Санџак од Отоманската Империја, или барем нејзината автономија во неа. Причината било да биде спречено обединувањето на Србија и Црна Гора и да биде дозволено натамошно проширување на Австроунгарија на Балканот. Според овие планови, Санџак бил сметан за издаден дел од Босна и Херцеговина, додека неговото муслиманско население одиграло значајна улога давајќи им на Австроунгарците изговор за заштита на муслиманското малцинство од православните Срби.
Административно, тој бил дел од Босанскиот Санџак до 1790 година, кога станал одделен Новопазарски Санџак. Меѓутоа, во 1867 година, тој станал дел од Босанскиот Вилает кој се состоел од седум санџаци, вклучувајќи го и Новопазарскиот Санџак. Ова довело до тоа муслиманите од Санџак да се идентификуваат со другите словеногласни муслимани во Босна и Херцеговина.
Мешавина од словенски и албански говорници го сочинувале муслиманското население на Санџак на крајот на деветнаесеттиот век. Албанските говорители постепено се преселиле или биле преселени во Косово и Македонија, оставајќи првенствено словенско говорно население во остатокот од регионот (освен во југоисточниот агол на Санџак кој завршил како дел од Косово).
Некои членови на албанските Шкрели (познати како ) и племињата Кељменди почнале да се селат во долните краеви на Пештер и Санџак околу 1700 година. Кељмендскиот поглавар го прифатил исламот и ветил дека ќе го преобрати својот народ. Вкупно 251 кељмендско домаќинство (1.987 луѓе) биле населени во областа на Пештерската Висорамнина во таа прилика, но пет години подоцна прогонетите Кељменди успеале да се борат за враќање во својата татковина, а во 1711 година испратиле голема јуришна сила за да доведат назад и уште неколкумина од Пештерската Висорамнина. Останатите Кељменди и Шкрели преминале во ислам и станале славеногласни до 20 век, а од денес тие се самоидентификуваат како дел од бошњачката етничка припадност, иако во Пештерската Висорамнина делумно го користеле албанскиот јазик до средината на 20 век. особено во селата Угао, Бороштица, Долиќе и Градац. Почнувајќи од 18 век, многу луѓе со потекло од племето Хоти се преселиле и живеат во Санџак, главно во областа на Тутин, но и во Сјеница.
Балкански војни и Прва светска војна Во октомври 1912 година, за време на Првата балканска војна, српските и црногорските трупи го зазеле Санџак, кој потоа бил поделен меѓу двете земји. Ова довело до раселување на многу словенски муслимани и Албанци, кои се преселиле во Османлиското Царство како мухаџири. Тогаш, генералот Живковиќ наредил да бидат убиени 950 албански и турски истакнати лица во Сјеница, откако десет илјади Албанци го одложиле напредувањето на српските трупи.
За време на Првата светска војна, Санџак бил заземен од Австроунгарија, исто како што бил помеѓу 1878 и 1908 година.
По Првата светска војна, Санџак станал дел од новосоздадената Држава на Словенците, Хрватите и Србите. Регионот делувал како мост меѓу муслиманите на Запад во Босна и Херцеговина и оние на исток во Косово и Македонија. Меѓутоа, словенските муслимани од Санџак претрпеле економски пад поради распадот на Отоманската Империја, која била нивниот главен извор на економска стабилност. Дополнително, аграрната реформа спроведена во Кралството СХС ја влошила нивната економска состојба, што довело до иселување на муслиманите од Санџак во Отоманската Империја.
Во 1919 година, во Рожајскиот, Плавскиот, и Гусињскиот Округ бил кренат албанска бунт, која подоцна стана позната како Плавско востание, борејќи се против вклучувањето на Санџак во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.Giuseppe Motta, Less than Nations: Central-Eastern European Minorities after WWI, Volume 1 , Cambridge Scholars Publishing, 2013, стр. 11Klaus Roth, Ulf Brunnbauer, Region, Regional Identity and Regionalism in Southeastern Europe, Part 1, LIT Verlag Münster, 2008, стр. 221 Како резултат на тоа, за време на втората окупација на српската војска на Рожаје, која се случила во 1918-1919 година, седумстотини албански граѓани биле заклани во Рожаје. Во 1919 година, српските сили го нападнале албанското население во Плав и Гусиње, кои барале до британската влада за заштита. Околу 450 мештани цивили биле убиени по задушувањето на востанието. Овие настани резултирале со голем прилив на Албанци кои се преселиле во Албанија.
Втора светска војна мини|259x259пкс| Кралството Албанија (италијански протекторат) во 1941 година. Во Втората светска војна, Санџак бил бојно поле на неколку фракции. Во 1941 година, регионот бил поделен помеѓу италијанскиот црногорски протекторат, италијанскиот протекторат над Кралството Албанија и Подрачјето на Воениот Заповедник во Србија. Муслиманското население било претежно противпартизанско. Тие биле организирани во мали формации познати во историографијата како Муслиманска милиција на Санџак. Овие формации во зависност од нивната местоположба и регионалната политика, биле поврзани со албанските националистички групи поврзани со Балистите во средишен и јужен Санџак или со муслимански усташки групи на север. Многу православни Срби се организирале во српските националистички четници. Ставот на овие фракции кон нацистичките сили се движеле од вооружен отпор до отворена соработка. Помали групи и православни Срби и муслимани Бошњаци организирани по 1943 година во партизанскиот Антифашистички совет на народното ослободување на Санџак. Секоја фракција барала вклучување на Санџак во повоената ситуација во одделни држави. Албанската милиција се борела за вклучување во Голема Албанија, а усташките формации сакале барем дел од Санџак да им се придружи на босанските муслимани на Независната Држава Хрватска. Во рамките на Југословија, Бошњаците, Србите и Црногорците усвоиле различни стратегии. Бошњаците сакале или обединување со Босна и Херцеговина под сојузна Југославија или создавање на автономен санџачки регион. Србите и Црногорците сакале областа или целосно да премине на Србија или на Црна Гора.
Формалната поделба на Санџак помеѓу италијанската и германската сфера на влијание била во голема мера игнорирана бидејќи месната политика ја обликувала контролата врз областа. Пријеполе, кое формално било во рамките на италијанската област на владеење во Црна Гора, всушност било под Сулејман Пачариз, поврзан со НДХ, додека Нови Пазар во германската сфера била предводен од албанскиот националист Аќиф Бљута. Судирите меѓу Албанците и Србите во јужен Санџак започнале во април 1941 година. Во другите градови на Санџак биле водени слични битки меѓу различни фракции. Ото фон Ердмансдорф, специјалниот пратеник на Германија во Санџак во својата кореспонденција спомнал дека до 100.000 Албанци од Санџак сакале да бидат преместени од Србија под јурисдикција на Албанија. Италијанските и германските сили размислувале да донесат размена на население од Санџак до Косово за да биде запрено меѓуетничкото насилство меѓу Србите и Албанците. Питер Фајфер, дипломат на Министерството за надворешни работи на Германија, предупреди дека плановите за преселување ќе предизвикаат голем раскол меѓу германската армија и Албанците и тие биле напуштени. Во ноември 1941 година, додека траеле судирите, Албанците ги поразиле четниците во Битката кај Нови Пазар. Битката била проследена со репресалии против Србите од Нови Пазар. Во 1943 година, четничките сили со седиште во Црна Гора спровеле низа операции за етничко чистење против муслиманите во регионот Бихор во денешна Србија. Во мај 1943 година, околу 5400 Албанци, мажи, жени и деца во Бихор биле масакрирани од четничките сили на Павле Ѓуришиќ. Во реакција, познатите од регионот потоа објавиле меморандум и се изјасниле дека се Албанци. Меморандумот бил испратен до премиерот Екрем Либохова од кого побарале да интервенира за да може регионот да биде обедини со албанското кралство. Се проценува дека вкупно 9.000 муслимани биле убиени од четниците и придружните групи за време на војната во Санџак. Еврејската заедница на Нови Пазар првично не била вознемирувана бидејќи градот немал значителна концентрација на германски сили, но на 2 март 1942 година, Евреите во градот бил собрани од германската војска и биле убиени во логори за истребување (мажите во Бубањ, и жените и децата во Сајмиште).
Во 1943 година, бил создаден СС-полицискиот „самоодбранбен“ полк „Санџак“, кој бил создаден со приклучување на три баталјони албански соработнички трупи со еден баталјон на Муслиманската милиција на Санџак. Во еден момент во Сјеница оперирале околу 2.000 припадници на СС полкот. Нејзин водач бил Сулејман Пачариз,"The Moslem Militia and Legion of the Sandjak" in Axis Europa Magazine, Vol. II/III (No. 9), July–August–September 1996, pp.3-14. исламски свештеник со албанско потекло. мини|Област под јурисдикција на Земскиот национален антифашистички совет на народното ослободување на Санџак (ЗАВНОС), 1945 година.